Dân ca Sán Chí tại xã Kiên Lao, huyện Lục Ngạn (trước đây thuộc tỉnh Bắc Giang, nay thuộc Bắc Ninh) mang tên gọi chung là Chắng cộ, xuất phát từ hình thức hát nổi bật nhất của cộng đồng. Đây là thể loại dân ca đối đáp nam nữ, thể hiện tâm tư tình cảm, ước mơ nguyện vọng, ca ngợi thiên nhiên và cuộc sống. Theo tiếng Sán Chí, “Cnăng” nghĩa là xướng, “cọ” là bài ca, nên Chắng cộ chính là xướng ca các bài dân ca. Các bậc cao niên không rõ nguồn gốc ra đời, chỉ biết rằng vốn này được truyền dạy qua nhiều thế hệ.

Trong đời sống sinh hoạt và phong tục truyền thống, dân ca Sán Chí tồn tại bốn hình thức chính: Chắng cộ, Chục cộ, Chầu cộ, Zóng hồ cộ. Riêng về Chắng cộ, hình thức này diễn ra ban đêm vào trung tuần tháng 2 âm lịch, đúng dịp lễ hội 17 tháng 2. Đối tượng tham gia là nam nữ Sán Chí địa phương và một số xã lân cận có quan hệ giao lưu từ trước. Hình thức này có nội dung phong phú nhất, số lượng bài nhiều nhất nên được dùng làm tên chung. Trước đây, cuộc hát kéo dài bảy đêm liên tục, mỗi đêm hát hơn một nghìn bài theo quy định nghiêm ngặt: không được lặp lại bài đã hát đêm trước. Khách phải đứng ngoài cổng hát vọng vào xin phép, chủ nhà đáp lại mới mời vào. Sau thủ tục chào hỏi, hai bên chia nhóm nam nữ đối diện, hát theo âm điệu kéo dài nhẹ nhàng, gần giống hát ru. Diễn trình gồm hát chào gia đình, mừng chủ nhà, đối đáp về thân thế gia cảnh, hát tình lứa đôi mượn cảnh thiên nhiên, rồi tạm biệt. Các bài hát mẫu ghi bằng chữ Hán theo thể thất ngôn tứ tuyệt, đòi hỏi độ chính xác cao về chữ và vần. Về đặc điểm diễn xướng, dân ca Sán Chí vốn không có nhạc đệm, chủ yếu đối đáp nam nữ theo cặp hoặc nhóm, luôn quay mặt vào nhau. Trong Chắng cộ, người hát mặc trang phục truyền thống màu chàm thẫm, kín đáo. Nội dung phản ánh cảnh đẹp quê hương, lao động, quan hệ gia đình xã hội và tình yêu lứa đôi.

Năm 2012, dân ca Sán Chí được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Sự công nhận này cùng các tác động khách quan đã thúc đẩy biến đổi rõ rệt. Nội dung lời ca trở nên phong phú hơn, phản ánh sự kiện đương đại: chào mừng sinh nhật Bác Hồ, kỷ niệm thành lập câu lạc bộ, kế hoạch hóa gia đình, bình đẳng giới, chống dịch Covid. Nhiều nghệ nhân vừa sáng tác lời mới bằng tiếng Sán Chí vừa dịch sang tiếng Việt để mọi người cùng hiểu. Mối quan hệ giao lưu cũng mở rộng. Các phiên chợ xuân huyện Lục Ngạn trở thành không gian đa tộc, nơi nghệ nhân Sán Chí vừa hát với đồng tộc vừa thưởng thức dân ca các dân tộc bạn.

Trong giai đoạn hậu vinh danh, Nhà nước tiếp tục tham gia tích cực vào quá trình bảo tồn và phát huy di sản thông qua nhiều hoạt động cụ thể. Các cơ quan chức năng tổ chức quay phim tư liệu về lớp học và đám cưới cổ truyền; mời nghệ nhân và cộng đồng tham gia trình diễn tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam; tổ chức ngày hội văn hóa, thể thao cấp huyện và liên hoan dân ca, dân vũ cấp tỉnh. Bên cạnh đó, các lớp truyền dạy được mở gắn với các dự án thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia và đề án bảo tồn di sản của tỉnh. Nghệ nhân cũng được khen thưởng hằng năm, xét tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú và đề cử xét tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân.

Về phía cộng đồng, các nghệ nhân tâm huyết tiếp tục duy trì việc thực hành và truyền dạy di sản. Hình thức phổ biến nhất là truyền dạy trong phạm vi gia đình, với đối tượng chủ yếu là học sinh tiểu học và trung học cơ sở, phần lớn là con cháu của các thành viên câu lạc bộ. Các lớp học vào dịp hè hoặc trước các kỳ hội thi thường nhận được sự hỗ trợ kinh phí từ Nhà nước và do Ban chủ nhiệm câu lạc bộ tổ chức, điều hành. Nội dung truyền dạy bao gồm học từ vựng tiếng Sán Chí và học hát các bài có lời mới, với chủ đề ca ngợi Đảng, Bác Hồ và bản sắc văn hóa dân tộc. Song song với hoạt động truyền dạy, các nghệ nhân còn tham gia biểu diễn tại các liên hoan và ngày hội, vừa để thực hành di sản, vừa để giao lưu, tranh tài và nhận các giải thưởng.

Nhìn chung, dân ca Sán Chí là di sản mang đặc trưng riêng của vùng đất và cộng đồng. Việc bảo tồn được đẩy mạnh sau khi được ghi danh, nhưng xu hướng hiện nay nghiêng về sân khấu hóa. Hoạt động tại các tổ câu lạc bộ chủ yếu phục vụ hội thi, hội diễn. Môi trường diễn xướng tập trung vào các sự kiện lớn, nghệ nhân sáng tác và trình diễn bằng hai thứ tiếng. Để bảo tồn di sản này, cần tạo sự gắn kết và đồng thuận, để dân ca trở thành yếu tố không thể thiếu trong sinh hoạt cộng đồng, từ đó nuôi dưỡng và phát huy hiệu quả nhất./.

Bài viết đầy đủ có tại: Tạp chí Nghiên cứu Âm nhạc, Số 77, tháng 1-4/2026