Giới thiệu sách: Nghệ thuật biểu diễn dân gian

19/08/2026

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc ấn phẩm chuyên khảo “Nghệ thuật biểu diễn dân gian” của tác giả Kiều Trung Sơn. (Cuốn sách “Nghệ thuật biểu diễn dân gian” hiện đang được trưng bày tại trưng bày chuyên đề lần thứ VII với chủ đề "Kết nối truyền thống, vững bước tương lai" tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trong tháng 8/2026.)

Anh-tin-bai — *Chuyên khảo "Nghệ thuật biểu diễn dân gian"*

Nguồn: Hình minh họa tạo bởi Công cụ Trí tuệ nhân tạo (AI)

Nghệ thuật biểu diễn dân gian là một hình thái văn hóa phi vật thể quan trọng, phản ánh đời sống tâm linh, tư tưởng, nguyện vọng và bản sắc văn hóa của các cộng đồng người khác nhau. Hình thái này bao gồm hệ thống các loại hình đa dạng như âm nhạc, diễn xướng, múa, sân khấu truyền thống, được lưu truyền chủ yếu thông qua phương thức truyền miệng và thực hành trực tiếp trong không gian văn hóa bản địa. Nghiên cứu nghệ thuật biểu diễn dân gian đóng vai trò then chốt trong việc giải mã cấu trúc văn hóa tộc người, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Trong đời sống văn hóa Việt Nam, nghệ thuật biểu diễn dân gian tồn tại như một bộ phận quan trọng của hệ thống các giá trị văn hóa được hình thành, lưu truyền và tái tạo qua nhiều thế hệ. Phạm vi biểu hiện của lĩnh vực này rất rộng, từ ca hát, múa, diễn xướng gắn với lao động, vui chơi, sinh hoạt cộng đồng, nghi lễ và tín ngưỡng đến những hình thức sân khấu dân gian có cấu trúc tương đối hoàn chỉnh. Mỗi hình thức xuất hiện trong những môi trường xã hội và văn hóa khác nhau, gắn với những nhu cầu cụ thể của cộng đồng và mang những phương thức biểu đạt riêng. Sự đa dạng ấy phản ánh chiều sâu lịch sử của văn hóa Việt Nam, đồng thời cho thấy tác động của điều kiện tự nhiên, môi trường cư trú, lịch sử cộng đồng và đặc điểm tộc người đối với quá trình hình thành các hình thức nghệ thuật.

Với 54 dân tộc cùng sinh sống, Việt Nam sở hữu một không gian văn hóa đa dạng, trong đó mỗi cộng đồng đều tham gia sáng tạo và lưu giữ những giá trị nghệ thuật biểu diễn mang dấu ấn riêng. Sự đan xen giữa tính thống nhất và tính đa dạng vì thế trở thành một đặc điểm nổi bật của nghệ thuật biểu diễn dân gian Việt Nam. Tuy nhiên, sự phong phú của thực tiễn cũng đặt ra một yêu cầu quan trọng đối với nghiên cứu khoa học: làm thế nào để nhận diện nghệ thuật biểu diễn dân gian như một lĩnh vực có những đặc điểm chung, đồng thời vẫn bảo đảm khả năng nhận biết sự khác biệt giữa các loại hình, các thể loại và các môi trường văn hóa cụ thể? Đây chính là vấn đề trung tâm được đặt ra trong chuyên khảo “Nghệ thuật biểu diễn dân gian”.

Chuyên khảo không đặt trọng tâm vào việc giới thiệu riêng lẻ từng hình thức nghệ thuật, mà tập trung xây dựng một hệ thống nhận thức và lý luận chung cho lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn dân gian. Theo tác giả, những hiểu biết về nghệ thuật biểu diễn dân gian ở Việt Nam trước đây phần lớn được hình thành và tích lũy trong quá trình nghiên cứu từng loại hình riêng biệt. Mỗi loại hình có đội ngũ nghiên cứu, lý luận phê bình và hệ thống đào tạo chuyên ngành riêng, nhưng tri thức chung về toàn bộ lĩnh vực vẫn còn phân tán, chưa được hệ thống hóa thành một nền tảng lý luận thống nhất.

Vì vậy, có thể xem chuyên khảo trước hết là một nỗ lực hệ thống hóa tri thức. Từ những nghiên cứu đã có về các loại hình nghệ thuật khác nhau, công trình tìm kiếm những đặc điểm chung, xác lập những khái niệm cơ bản và xây dựng một cách phân loại để từ đó tạo nên một khung nhận thức tương đối thống nhất. Mục tiêu này cũng lý giải cấu trúc của toàn bộ cuốn sách: từ cơ sở lý luận, đến hệ thống khái niệm, các loại hình cụ thể và cuối cùng là vị trí của nghệ thuật biểu diễn dân gian trong đời sống văn hóa Việt Nam.

Một điểm đáng chú ý của chuyên khảo là việc xây dựng cơ sở nhận thức về nghệ thuật biểu diễn dân gian từ nhiều nguồn lý luận và kinh nghiệm khác nhau. Lý luận folklore góp phần giải thích mối quan hệ giữa nghệ thuật với cộng đồng, truyền thống và quá trình lưu truyền; lý luận nghệ thuật cung cấp những công cụ nhận diện chất liệu, hình thức, cấu trúc và phương thức biểu đạt; trong khi thành tựu nghiên cứu âm nhạc, múa, sân khấu, văn học và các loại hình diễn xướng tạo cơ sở cho việc xác định những đặc trưng cụ thể. Cách tiếp cận này phù hợp với tính chất đa dạng của đối tượng, bởi nghệ thuật biểu diễn dân gian bao gồm nhiều loại hình như âm nhạc, múa, diễn xướng và sân khấu, mỗi loại hình có chất liệu, cấu trúc, hình thức biểu đạt và phương thức thực hành riêng. Việc xác lập một hệ thống lý luận chung đòi hỏi vừa bảo đảm khả năng khái quát, vừa tôn trọng đặc trưng của từng loại hình.

Trên cơ sở đó, nghệ thuật biểu diễn dân gian có thể được nhận diện đồng thời trên ba phương diện: hình thức, thực hành và văn hóa. Tiếp cận hình thức được sử dụng để nhận diện cấu trúc và đặc điểm nghệ thuật; tiếp cận thực hành tập trung vào quá trình biểu diễn cùng các yếu tố cấu thành hoạt động nghệ thuật; tiếp cận văn hóa đặt nghệ thuật biểu diễn dân gian trong quan hệ với những chỉnh thể rộng hơn như văn hóa dân gian và văn hóa nhà nước. Bên cạnh đó, lý luận của các ngành nghệ thuật chuyên biệt như âm nhạc, múa, sân khấu và văn học cũng được vận dụng phù hợp với từng đối tượng nghiên cứu, qua đó bổ sung những công cụ chuyên sâu để nhận diện đặc trưng của từng loại hình, mối quan hệ giữa các yếu tố nghệ thuật, thực hành và văn hóa trong chỉnh thể nghệ thuật biểu diễn dân gian.

Khái niệm “thực hành nghệ thuật biểu diễn dân gian” có ý nghĩa đặc biệt trong cách nhận thức này. Nghệ thuật biểu diễn không chỉ được xem như một hình thức đã hoàn chỉnh mà còn được khảo sát trong quá trình hình thành và hiện thực hóa. Quá trình này được xác định qua năm yếu tố gồm con người, hành động, phương tiện, phương pháp và không gian - thời gian. Cách nhìn đó phù hợp với bản chất của nghệ thuật biểu diễn, bởi một bài hát, điệu múa hay vở diễn chỉ thực sự tồn tại thông qua hoạt động của con người trong những điều kiện cụ thể. Tại đây luôn tồn tại mối quan hệ tương tác, chi phối lẫn nhau trong quá trình biểu diễn, từ chủ thể thực hành, cách thức tiến hành, phương tiện được sử dụng đến không gian và thời gian diễn ra hoạt động nghệ thuật. Nói cách khác, giá trị và diện mạo của nghệ thuật biểu diễn dân gian không chỉ nằm ở cấu trúc hay hình thức biểu đạt của tác phẩm mà còn được hình thành trong chính quá trình thực hành.

Chuyên khảo đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc tôn trọng đặc điểm của đối tượng, tránh áp đặt các chuẩn mực của nghệ thuật bác học hoặc lấy đặc trưng của một loại hình, một cộng đồng làm khuôn mẫu chung. Về phương pháp, quan sát và thực nghiệm được coi trọng nhằm gắn nhận thức lý luận với thực tiễn biểu diễn. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm thực tế và kết quả nghiên cứu trước đó giúp công trình duy trì mối liên hệ chặt chẽ giữa khái niệm chung và những biểu hiện cụ thể của nghệ thuật biểu diễn dân gian.

Với cấu trúc bốn chương, chuyên khảo được trình bày theo một trình tự logic, đi từ cơ sở lý luận và hệ thống khái niệm đến việc nhận diện các loại hình cụ thể, sau đó mở rộng sang vị trí của nghệ thuật biểu diễn dân gian trong đời sống văn hóa.

Chương 1 tập trung xây dựng cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu nghệ thuật biểu diễn dân gian, đồng thời khái quát tình hình nghiên cứu lĩnh vực này ở Việt Nam. Trên nền tảng lý luận folklore, lý luận nghệ thuật và các kết quả nghiên cứu đã có, tác giả chỉ ra rằng mặc dù từng loại hình nghệ thuật biểu diễn dân gian đã được khảo sát khá phong phú, những vấn đề lý luận chung vẫn chưa được quan tâm tương xứng. Vì vậy, tri thức về lĩnh vực này còn phân tán và chịu sự chi phối của nhiều hệ thống lý luận chuyên ngành khác nhau.

Trên cơ sở đó, Chương 2 xây dựng hệ thống khái niệm và tri thức chung về nghệ thuật biểu diễn dân gian, tập trung vào bốn nội dung gồm khái niệm, hình thức nghệ thuật, thực hành nghệ thuật và phân loại. Hệ thống phân loại được triển khai theo ba cấp độ: lĩnh vực, loại hình và thể loại, dựa trên các tiêu chí về chất liệu, hình thức, đặc trưng nghệ thuật, phương tiện và phương thức biểu diễn. Đây là nền tảng trực tiếp cho việc khảo sát các loại hình ở chương tiếp theo.

Chương 3 đi sâu vào bốn loại hình chính gồm âm nhạc dân gian, nghệ thuật diễn xướng, múa dân gian và sân khấu dân gian. Mỗi loại hình được xem xét thống nhất theo các phương diện: khái niệm và tên gọi, hình thức nghệ thuật, thực hành biểu diễn và phân loại thể loại. Cách tiếp cận này vừa làm rõ đặc trưng riêng của từng loại hình, vừa góp phần hạn chế sự nhầm lẫn giữa các khái niệm vốn có nhiều điểm giao thoa.

Cuối cùng, Chương 4 đặt nghệ thuật biểu diễn dân gian trong hai mối quan hệ lớn với văn hóa dân gian và văn hóa nhà nước. Trong mối quan hệ với văn hóa dân gian, nghệ thuật biểu diễn gắn bó với văn hóa vùng miền, tộc người và chức năng biểu đạt bản sắc. Trong quan hệ với văn hóa nhà nước, nghệ thuật biểu diễn dân gian trở thành nguồn chất liệu cho hoạt động văn hóa quần chúng, truyền thông, đào tạo nghệ thuật, du lịch và ngoại giao văn hóa.

Từ những nội dung được triển khai trong chuyên khảo, có thể khái quát một số luận điểm chủ đạo định hướng cách tiếp cận và tổ chức toàn bộ công trình:

- Trước hết, nghệ thuật biểu diễn dân gian được nhìn nhận như một lĩnh vực có tính chỉnh thể, mặc dù bao gồm nhiều loại hình và thể loại với những đặc điểm riêng. Sự đa dạng của đối tượng không làm mất đi khả năng xây dựng một hệ thống tri thức chung; ngược lại, việc xác định những thuộc tính có tính khái quát tạo cơ sở để nhận diện đầy đủ hơn đặc trưng của từng loại hình. Theo cách tiếp cận này, cái chung và cái riêng không đối lập mà bổ sung cho nhau, trong đó những đặc điểm chung giúp định hình diện mạo của lĩnh vực, còn đặc điểm riêng phản ánh sự phong phú của các hình thức biểu diễn trong những môi trường văn hóa khác nhau.

- Trên cơ sở đó, nghệ thuật biểu diễn dân gian được tiếp cận từ cả phương diện hình thức và phương diện thực hành. Nếu phương diện hình thức giúp nhận diện cấu trúc, chất liệu và đặc điểm biểu đạt, thì phương diện thực hành làm rõ cách thức nghệ thuật được tạo ra, trình diễn, lưu truyền và biến đổi trong đời sống. Khái niệm “thực hành nghệ thuật biểu diễn dân gian” vì vậy không chỉ hướng đến sản phẩm đã được hoàn chỉnh mà bao quát cả quá trình hiện thực hóa nghệ thuật, với năm yếu tố cơ bản: con người, hành động, phương tiện, phương pháp và không gian - thời gian. Cách tiếp cận này mở rộng đối tượng nghiên cứu từ bản thân hình thức nghệ thuật sang những điều kiện và hoạt động làm nên sự tồn tại của nó.

- Một phương diện khác được chuyên khảo nhấn mạnh là mối quan hệ chặt chẽ giữa nghệ thuật biểu diễn dân gian và đời sống văn hóa. Cụ thể, các hình thức biểu diễn không chỉ tạo nên những giá trị về thẩm mỹ mà còn được hình thành và duy trì trong những nhu cầu, hoạt động và quan hệ xã hội cụ thể như lao động, giao tiếp, vui chơi, nghi lễ và tín ngưỡng. Vì vậy, nghệ thuật biểu diễn dân gian vừa là kết quả của đời sống văn hóa, vừa tham gia trực tiếp vào việc duy trì và thực hành văn hóa của cộng đồng. Việc nghiên cứu nghệ thuật, do đó, không thể tách rời môi trường văn hóa và xã hội nơi nghệ thuật được thực hành. Đặc điểm này càng được thể hiện rõ trong bối cảnh Việt Nam là một quốc gia đa tộc người và đa dạng về văn hóa vùng miền. Trong đó, mỗi loại hình nghệ thuật biểu diễn dân gian được hình thành trong những điều kiện lịch sử, xã hội và văn hóa cụ thể, nên bên cạnh những thuộc tính chung của lĩnh vực còn mang dấu ấn của từng cộng đồng và địa phương. Nghệ thuật biểu diễn dân gian vì thế trở thành một phương thức quan trọng để các cộng đồng biểu đạt bản sắc, lưu giữ ký ức văn hóa và thể hiện những quan niệm, giá trị được hình thành trong quá trình lịch sử.

- Từ cách nhìn đó, chuyên khảo không xem nghệ thuật biểu diễn dân gian như một hệ thống giá trị bất biến chỉ thuộc về quá khứ, mà đặt nó trong mối quan hệ liên tục giữa truyền thống và đời sống đương đại. Với tư cách là di sản văn hóa phi vật thể và một thực hành nghệ thuật sống, nghệ thuật biểu diễn dân gian vừa bảo lưu những giá trị được truyền lại, vừa có khả năng điều chỉnh, thích nghi và tái tạo trong những hoàn cảnh mới. Chính quá trình này giúp truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống, đồng thời cho thấy sức sống và khả năng vận động của các hình thức nghệ thuật dân gian.

* *

Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, quá trình hiện đại hóa, hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa đang mở ra những điều kiện mới cho việc bảo tồn, thực hành và phát huy các giá trị truyền thống. Vì vậy, nhận thức đầy đủ về bản chất, đặc trưng và phương thức tồn tại của nghệ thuật biểu diễn dân gian ngày càng trở nên cần thiết. Xét trên phương diện học thuật, chuyên khảo “Nghệ thuật biểu diễn dân gian” góp phần hệ thống hóa các khái niệm, quan điểm và tri thức vốn còn phân tán trong nhiều chuyên ngành, qua đó tạo lập cơ sở nhận thức tương đối thống nhất cho lĩnh vực này. Ở phương diện văn hóa – xã hội, những phân tích được triển khai đã làm rõ vai trò của nghệ thuật biểu diễn dân gian trong quá trình lưu giữ, biểu đạt, trao truyền và tái tạo các giá trị văn hóa trong đời sống cộng đồng. Từ đó, hệ thống tri thức được xác lập không chỉ có ý nghĩa đối với hoạt động học tập và nghiên cứu mà còn gợi mở khả năng vận dụng vào thực tiễn bảo tồn, phát huy và phát triển nghệ thuật biểu diễn dân gian trong đời sống văn hóa đương đại./.