Gia đình là tế bào của xã hội, đồng thời là môi trường văn hóa đầu tiên hình thành và phát triển nhân cách con người. Trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, gia đình Việt Nam không chỉ thực hiện chức năng duy trì và tái sản xuất các thế hệ, mà còn đảm nhận vai trò lưu giữ, bồi đắp và truyền nối hệ giá trị văn hóa, đạo đức của dân tộc. Thực tiễn lịch sử cho thấy, ở bất kỳ giai đoạn phát triển nào, gia đình luôn giữ vị trí đặc biệt trong chiến lược xây dựng con người và phát triển đất nước. Chính vì vậy, xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh không chỉ là yêu cầu đối với mỗi gia đình, mà còn là một nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược.

Nguồn: Hình ảnh minh họa được tạo bởi công cụ Trí tuệ nhân tạo (AI)

Gia đình truyền thống - nền tảng của bản sắc văn hóa dân tộc

Gia đình luôn được xem là thiết chế xã hội có tính bền vững và lâu đời nhất, đồng thời cũng là không gian văn hóa đầu tiên định hình nhân cách của mỗi con người. Trước khi tiếp cận với nhà trường hay các thiết chế xã hội khác, mỗi cá nhân đã được nuôi dưỡng trong vòng tay gia đình, nơi những bài học đầu tiên về cách ứng xử, về đạo đức, về trách nhiệm và tình yêu thương được truyền dạy một cách tự nhiên thông qua đời sống hằng ngày. Chính trong những mối quan hệ gần gũi giữa ông bà, cha mẹ và con cháu, các chuẩn mực ứng xử được hình thành, được lặp lại và dần trở thành nền tảng cho nhận thức cũng như hành vi của mỗi cá nhân khi bước ra xã hội. Bởi vậy, gia đình không chỉ là nơi duy trì sự sống về mặt sinh học mà còn là môi trường kiến tạo đời sống tinh thần, góp phần hình thành bản sắc văn hóa của mỗi con người và rộng hơn là của cả cộng đồng dân tộc.

Những giá trị như lòng hiếu kính đối với ông bà, cha mẹ; sự thủy chung trong quan hệ vợ chồng; tình nghĩa anh em; tinh thần kính trên nhường dưới, tôn trọng người cao tuổi và yêu thương, đùm bọc những thành viên nhỏ tuổi hơn đã trở thành những chuẩn mực đạo đức cốt lõi của gia đình Việt Nam qua nhiều thế kỷ. Điều đáng quý là những giá trị ấy không chỉ được lưu truyền bằng những lời răn dạy hay giáo huấn mang tính khuôn mẫu, mà còn được nuôi dưỡng thông qua chính nếp sống thường nhật của mỗi gia đình. Từ cách con cháu thưa gửi với ông bà, cha mẹ, cách các thành viên cùng nhau quây quần bên mâm cơm, đến việc chia sẻ trách nhiệm trong lao động và chăm sóc lẫn nhau khi gặp khó khăn, tất cả đều góp phần tạo nên một môi trường giáo dục mang tính bền bỉ và sâu sắc hơn bất kỳ bài học lý thuyết nào. Chính sự tiếp nối liên tục ấy đã hình thành nên gia phong, gia lễ và gia đạo - những giá trị vừa mang tính đạo đức, vừa phản ánh chiều sâu văn hóa của gia đình Việt Nam truyền thống.

Một trong những biểu hiện đặc sắc nhất của văn hóa gia đình Việt Nam là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Đối với người Việt, việc tưởng nhớ những người đã khuất không đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng hay nghi lễ mang ý nghĩa tâm linh, mà trước hết là sự biểu đạt của ý thức về cội nguồn, về sự tiếp nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Bàn thờ gia tiên hiện diện trong mỗi gia đình không chỉ là nơi gửi gắm lòng thành kính đối với tổ tiên mà còn là biểu tượng của sự gắn kết huyết thống, nhắc nhở các thế hệ con cháu về trách nhiệm gìn giữ bộ mặt gia đình, sống xứng đáng với công lao của những người đi trước và có bổn phận tiếp tục bồi đắp những giá trị tốt đẹp cho thế hệ mai sau. Từ ý nghĩa đó, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” không chỉ dừng lại trong phạm vi gia đình mà còn được mở rộng thành ý thức biết ơn đối với quê hương, dân tộc và lịch sử đất nước. Có thể nói, chính sự kết tinh giữa tình thân, đạo hiếu và ý thức về cội nguồn đã tạo nên sức sống bền bỉ của văn hóa gia đình Việt Nam, giúp dân tộc gìn giữ được bản sắc của mình qua những biến động của lịch sử, đồng thời tạo nên nền tảng tinh thần quan trọng cho sự phát triển của xã hội trong mọi thời kỳ.

Hệ thống lễ tục - phương thức lưu truyền các giá trị văn hóa

Trong đời sống văn hóa truyền thống của người Việt, hệ thống lễ tục gia đình giữ vai trò như một cơ chế đặc biệt để bảo tồn và trao truyền các giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác. Các lễ tục được thực hành ngay trong đời sống thường nhật, gắn với từng dấu mốc quan trọng của vòng đời con người. Từ lễ đầy tháng, thôi nôi đánh dấu sự khởi đầu của một sinh mệnh; các nghi lễ trưởng thành, cưới hỏi khẳng định trách nhiệm đối với gia đình và xã hội; đến mừng thọ thể hiện sự tôn kính dành cho người cao tuổi, hay tang lễ, giỗ chạp bày tỏ lòng tri ân đối với những người đã khuất, mỗi nghi lễ đều chứa đựng những tầng ý nghĩa văn hóa và đạo đức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Chính sự hiện diện xuyên suốt của các lễ tục trong hành trình đời người đã tạo nên tính liên tục của đời sống gia đình, đồng thời củng cố mối liên kết bền chặt giữa cá nhân với gia đình, dòng họ và cộng đồng.

Giá trị của các lễ tục không chỉ nằm ở hình thức nghi lễ hay những quy ước mang tính truyền thống, mà quan trọng hơn là ở chức năng giáo dục văn hóa được thực hiện một cách tự nhiên và bền bỉ. Mỗi lần gia đình cùng chuẩn bị một lễ cúng, tổ chức một đám cưới, mừng thọ hay tưởng nhớ tổ tiên trong ngày giỗ, các thế hệ lại có cơ hội gặp gỡ, sẻ chia và cùng thực hành những chuẩn mực ứng xử đã được cộng đồng thừa nhận. Chính trong quá trình ấy, lớp trẻ từng bước tiếp nhận ý nghĩa của lòng hiếu kính, sự biết ơn, tinh thần trách nhiệm đối với gia đình cũng như ý thức gìn giữ truyền thống dân tộc. Nói cách khác, lễ tục không chỉ giúp duy trì ký ức văn hóa mà còn góp phần hình thành bản sắc và ý thức cộng đồng của mỗi cá nhân ngay từ trong môi trường gia đình.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, nhiều nghi lễ truyền thống đã có những điều chỉnh nhất định về quy mô, hình thức tổ chức và cách thức thực hành để phù hợp với điều kiện kinh tế, nhịp sống và quan niệm của mỗi gia đình. Tuy nhiên, sự thay đổi về hình thức không đồng nghĩa với sự mai một về giá trị. Điều cốt lõi cần được gìn giữ không phải là tính cầu kỳ của nghi thức, mà là những ý nghĩa nhân văn mà các lễ tục truyền tải: sự trân trọng cội nguồn, lòng biết ơn đối với các thế hệ đi trước, tinh thần gắn kết giữa các thành viên và ý thức tiếp nối những giá trị tốt đẹp của gia đình.

Gia đình Việt Nam trong bối cảnh hiện đại hóa

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế trong nhiều thập niên qua đã tạo ra những chuyển biến sâu rộng đối với cấu trúc cũng như đời sống của gia đình Việt Nam. Nếu trước đây gia đình chủ yếu vận hành trong không gian của nền kinh tế nông nghiệp với mô hình nhiều thế hệ cùng chung sống, gắn kết chặt chẽ bởi quan hệ huyết thống và sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế, thì ngày nay, cùng với tốc độ đô thị hóa và sự dịch chuyển lao động, mô hình gia đình hạt nhân ngày càng trở nên phổ biến. Điều kiện vật chất được cải thiện, trình độ học vấn và khả năng tiếp cận các nguồn lực xã hội ngày càng cao đã tạo điều kiện để mỗi cá nhân có nhiều cơ hội phát triển hơn, đồng thời làm thay đổi cách thức tổ chức đời sống gia đình theo hướng dân chủ, bình đẳng và tôn trọng quyền của từng thành viên. Sự biến đổi ấy phản ánh quá trình thích ứng tất yếu của gia đình trước những thay đổi của bối cảnh kinh tế - xã hội, đồng thời cho thấy gia đình Việt Nam luôn có khả năng tự điều chỉnh để phù hợp với yêu cầu của từng giai đoạn phát triển.

Một trong những chuyển biến rõ nét nhất là sự thay đổi trong hệ giá trị và các mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình. Vai trò của người phụ nữ không còn bó hẹp trong phạm vi nội trợ và chăm sóc gia đình mà ngày càng được khẳng định thông qua sự tham gia tích cực vào các hoạt động kinh tế, chính trị và đời sống xã hội. Quan hệ vợ chồng dần được xây dựng trên nền tảng của sự bình đẳng, tôn trọng và chia sẻ trách nhiệm cho nhau, thay cho mô hình phân công cứng nhắc vốn chịu nhiều ảnh hưởng của tư tưởng gia trưởng truyền thống. Cùng với đó, trẻ em ngày càng được nhìn nhận như những chủ thể có quyền, được tôn trọng ý kiến, được tạo điều kiện học tập, phát triển toàn diện và tham gia vào những quyết định phù hợp với lứa tuổi. Những chuyển biến này không chỉ phản ánh sự tiến bộ của xã hội mà còn cho thấy gia đình Việt Nam đang từng bước tiếp cận những giá trị phổ quát của một xã hội hiện đại, tiên tiến, trong khi vẫn nỗ lực gìn giữ những nền tảng đạo đức vốn có.

Tuy nhiên, cùng với những thành tựu đạt được, quá trình hiện đại hóa cũng đặt gia đình trước nhiều thách thức chưa từng có. Áp lực về công việc, tốc độ của đời sống đô thị và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã làm thay đổi đáng kể nhịp sinh hoạt cũng như phương thức giao tiếp giữa các thành viên trong gia đình. Không gian chung của gia đình tuy vẫn tồn tại về mặt vật lý nhưng trong nhiều trường hợp lại bị thu hẹp về mặt tinh thần, khi mỗi người dành phần lớn thời gian cho công việc, học tập hoặc các thiết bị điện tử. Ở một bộ phận gia đình, những bữa cơm sum họp, những cuộc trò chuyện trực tiếp hay những khoảnh khắc cùng chia sẻ niềm vui, khó khăn - vốn từng là phương thức gắn kết tình cảm giữa các thế hệ - đang dần trở nên ít thường xuyên hơn, đặc biệt ở các khu vực đô thị. Gia đình Việt Nam hiện nay còn phải đối diện với những biến đổi về hệ giá trị giữa các thế hệ. Toàn cầu hóa và sự lan tỏa mạnh mẽ của truyền thông số thúc đẩy thế hệ trẻ tiếp cận nhanh chóng với những tư tưởng, lối sống và chuẩn mực văn hóa mới, trong khi thế hệ đi trước vẫn chịu ảnh hưởng sâu sắc của những giá trị truyền thống đã được hình thành từ nhiều thập niên trước. Sự khác biệt ấy không phải lúc nào cũng dẫn đến xung đột, nhưng nếu thiếu sự chia sẻ và sự thấu hiểu lẫn nhau, khoảng cách thế hệ rất dễ trở thành nguyên nhân làm suy giảm sự gắn kết trong gia đình.

Gìn giữ giá trị gia đình trong thời đại mới

Sự vận động của xã hội luôn kéo theo những biến đổi trong đời sống gia đình, song biến đổi không đồng nghĩa với sự đứt gãy hay phủ nhận các giá trị truyền thống đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Thực tiễn phát triển của xã hội Việt Nam cho thấy, trong bối cảnh công nghiệp hóa, đô thị hóa, toàn cầu hóa và những thay đổi nhanh chóng về lối sống, các giá trị cốt lõi của gia đình càng khẳng định vai trò như một nền tảng văn hóa và đạo đức, giúp mỗi cá nhân giữ được sự cân bằng trước những áp lực của cuộc sống hiện đại. Chính từ gia đình, con người hình thành ý thức về trách nhiệm, lòng nhân ái, sự bao dung, tinh thần sẻ chia và khả năng gắn kết với cộng đồng. Đây là những giá trị không thể được thay thế hoàn toàn bởi bất kỳ thiết chế giáo dục hay môi trường xã hội nào khác. Vì vậy, gìn giữ giá trị gia đình trong thời đại mới không nên được hiểu là duy trì nguyên vẹn mọi mô hình hay tập quán của gia đình truyền thống, mà trước hết là biết chọn lọc, kế thừa và phát huy những giá trị đã được thời gian kiểm chứng để thích ứng với điều kiện phát triển của xã hội đương đại. Những chuẩn mực như lòng hiếu kính đối với ông bà, cha mẹ; sự thủy chung trong quan hệ vợ chồng; tinh thần trách nhiệm đối với con cái; sự tôn trọng giữa các thế hệ và ý thức gìn giữ cội nguồn vẫn luôn mang giá trị bền vững, dù cách thức biểu hiện có thể thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử. Gia đình hiện đại vì thế không phải là sự đối lập với gia đình truyền thống, mà là sự tiếp nối trên nền tảng của những giá trị cốt lõi, đồng thời tiếp thu các quan niệm tiến bộ về bình đẳng, dân chủ, tôn trọng quyền của mỗi cá nhân và khuyến khích sự phát triển toàn diện của từng thành viên.

Trong bối cảnh phát triển mới của đất nước, việc giữ gìn và phát huy các giá trị gia đình không chỉ là yêu cầu đặt ra đối với mỗi gia đình, mà còn là một nội dung quan trọng trong chiến lược xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Thực tiễn cho thấy, mọi biến đổi của đời sống kinh tế - xã hội đều tác động trực tiếp đến cấu trúc, chức năng và hệ giá trị của gia đình. Vì vậy, xây dựng gia đình không thể chỉ dừng lại ở việc nâng cao đời sống vật chất hay cải thiện điều kiện sinh hoạt, mà trước hết phải hướng đến việc củng cố những giá trị nền tảng đã làm nên sức bền của gia đình Việt Nam, như lòng hiếu thảo, nghĩa tình, trách nhiệm, sự tôn trọng và tinh thần gắn kết giữa các thế hệ. Đây không chỉ là những chuẩn mực đạo đức truyền thống, mà còn là những giá trị có ý nghĩa định hướng đối với quá trình hình thành nhân cách con người và bảo đảm sự ổn định của đời sống xã hội.

Giữ gìn giá trị gia đình trong thời đại mới vì thế cần được đặt trong mối quan hệ thống nhất giữa kế thừa và phát triển. Kế thừa không đồng nghĩa với bảo lưu nguyên trạng các mô hình hay tập quán của gia đình truyền thống, mà là tiếp tục phát huy những giá trị đã được thực tiễn lịch sử khẳng định, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những yếu tố tiến bộ của xã hội hiện đại để xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh. Khi gia đình thực sự trở thành môi trường văn hóa lành mạnh, nơi các giá trị đạo đức được gìn giữ và truyền nối, nơi mỗi thành viên được giáo dục về trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và xã hội, thì gia đình sẽ tiếp tục phát huy vai trò là nền tảng của xã hội, là nơi nuôi dưỡng con người Việt Nam phát triển toàn diện và là nguồn lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước.

*

*     *

Trải qua nhiều biến thiên của lịch sử, gia đình Việt Nam luôn chứng tỏ sức sống bền bỉ với khả năng thích ứng trước những đổi thay của thời đại mà vẫn gìn giữ được những giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc. Ngày Gia đình Việt Nam (28/6) là dịp để khẳng định ý nghĩa và vị trí của gia đình trong đời sống xã hội, đồng thời nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các cấp, các ngành, các tổ chức và mỗi người dân đối với việc giữ gìn, phát huy các giá trị tốt đẹp của gia đình Việt Nam. Mỗi gia đình thực sự no ấm, tiến bộ, hạnh phúc và văn minh sẽ là nền tảng để xây dựng cộng đồng đoàn kết, xã hội ổn định và phát triển; từ đó góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và tạo dựng nguồn lực con người đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Lê Thị Thanh Hà & Nguyễn Văn Châu (2025), "Biến đổi gia đình trong quá trình hiện đại hóa xã hội ở Việt Nam hiện nay", Tạp chí Thông tin khoa học chính trị, số 5 (47).

Nguyễn Thị Hảo (2024), "Đôi nét về văn hóa gia đình Việt Nam truyền thống và hiện đại", Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 587.

Bùi Xuân Mỹ (biên soạn) (2025), Lễ tục trong gia đình người Việt xưa và nay, Nxb Hồng Đức.

Đào Thị Mai Ngọc (2014), "Văn hóa gia đình Việt Nam: Các giá trị truyền thống và hiện đại", Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 3 (76), tr. 112-120.

PSYEZ Media (2025), "Tâm lý học gia đình: Hiểu về con người trong chiếc gương gia đình", truy cập từ: https://psyezmedia.vn/tam-ly-hoc-gia-dinh/

Lê Ngọc Văn (2017), "Hệ giá trị gia đình Việt Nam: truyền thống và đổi mới", Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 11, tr. 33-41.

Vụ Gia đình (2024), "Gia đình Việt Nam: Giá trị truyền thống và hiện đại", Trang thông tin điện tử về gia đình và phòng, chống bạo lực gia đình (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

Vụ Gia đình (2018), "Văn hóa ứng xử trong gia đình", Trang thông tin điện tử về gia đình và phòng, chống bạo lực gia đình (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

ThS. Phan Thị Kim Tâm