Sự ra đời của “Tết Độc lập”

Vào những ngày cuối tháng 8 và đầu tháng 9 năm 1945, bối cảnh địa chính trị trên toàn cầu đang chứng kiến những chuyển biến to lớn, với sự sụp đổ của chủ nghĩa phát xít trước đà tiến công mạnh mẽ của phe Đồng minh. Chiến tranh thế giới thứ hai đi đến hồi kết, làm lung lay hệ thống thuộc địa của các cường quốc đế quốc và tạo ra thời cơ lịch sử thuận lợi để các dân tộc thuộc địa vùng lên đấu tranh giành độc lập. Chớp lấy thời cơ đó, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đạt tới đỉnh cao chói lọi với thắng lợi toàn diện của cuộc Tổng khởi nghĩa, chấm dứt ách áp bức, bóc lột kéo dài gần một thế kỷ của thực dân Pháp, xóa bỏ chế độ phong kiến tồn tại hàng nghìn năm và đập tan ách thống trị tàn bạo của phát xít Nhật, đưa dân tộc Việt Nam bước vào kỷ nguyên độc lập, tự do. Sáng ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, trịnh trọng tuyên bố trước quốc dân đồng bào và toàn thể thế giới về sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - một nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á.

Chính từ khoảnh khắc thiêng liêng mang tính bước ngoặt ấy, thuật ngữ “Tết Độc lập” bắt đầu hình thành trong đời sống tinh thần của dân tộc, trở thành một cách gọi sinh động, gần gũi và dễ nhớ để nhân dân ghi dấu, tôn vinh và kỷ niệm ngày đất nước giành lại nền độc lập.

Ban đầu, “Tết Độc lập” được hiểu theo nghĩa trực tiếp và giản dị nhất: đó là cái Tết đầu tiên của một dân tộc vừa giành lại được nền độc lập, được đón Tết trong không khí của một đất nước có chủ quyền và một chế độ mới. Cách hiểu này cũng gắn liền với việc xác định “Tết Độc lập đầu tiên” trong lịch sử hiện đại Việt Nam là cái Tết diễn ra ngay sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám và sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Điều này dường như có liên quan đến nội dung của bài “Tết” của Chủ tịch Hồ Chí Minh đăng trên báo Cứu Quốc số 147, ngày 21/1/1946, trong đó có đoạn:

“…Tết xuân đầu tiên của nước Việt Nam độc lập”.

Trong nhiều tài liệu, Tết Bính Tuất năm 1946 cũng hay được xem là “Tết Độc lập” đầu tiên - một cái Tết đặc biệt, khi niềm vui đón năm mới hòa quyện với niềm vui của một dân tộc lần đầu tiên được đón Tết trong tư thế của một quốc gia độc lập (Trần Tường Vân và Nguyễn Quang Ân, 1997: 49; Hoàng Như Mai, 1998: 229). Cái Tết cổ truyền diễn ra vào 80 năm trước được đồng chí Tố Hữu ghi lại qua bài thơ “Xuân nhân loại”:

“Ðây một mùa xuân tới tới gần

Ðây mùa bất tuyệt của muôn xuân

Hương tình nhân loại bay man mác

Gió bốn phương truyền vang ý Dân…”

Việc mùa xuân Bính Tuất năm 1946 được gọi là “mùa bất tuyệt của muôn xuân” đã nói lên khát vọng xuân của loài người là vươn tới một cuộc sống mới, một cuộc sống trong độc lập, tự do. Mùa xuân ấy là thời điểm mà người dân Việt Nam hết sức hứng khởi khi nói về những sự kiện lịch sử vĩ đại vừa trải qua: Cách mạng Tháng Tám, Tuyên ngôn Ðộc lập và việc thành lập Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên của nền dân chủ mới.

Trong không khí phấn khởi ấy, Tết Bính Tuất năm 1946 còn được Chủ tịch Hồ Chí Minh gọi là “Tết Dân quyền”, qua đôi câu đối Bác tặng các chiến sĩ cảnh vệ, cán bộ giúp việc:

“Rượu Hòa bình, hoa Bình đẳng, mừng Xuân Độc lập

Bánh Tự do, giò Bác ái, ăn Tết Dân quyền.”

Trên Báo Quốc gia số đặc biệt đón giao thừa Tết Bính Tuất năm 1946, Bác còn khẳng định: “Tết này mới thật Tết dân ta”.

Cùng với “Tết Độc lập”, một khái niệm mới về Tết cũng dần hình thành từ những năm tháng đất nước bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ, đó là “Tết kháng chiến”. Đó là cái Tết đầu tiên sau ngày toàn quốc kháng chiến, với “Tết kháng chiến đầu tiên” chính là Tết Đinh Hợi năm 1947. Trong những ngày này, hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân miền Bắc gửi bánh chưng, bánh dầy, thuốc lá, thuốc lào cùng những tấm áo “mùa đông binh sĩ” tới các chiến sĩ đang anh dũng chiến đấu ngoài tiền tuyến.

Ngoài ra, còn phải kể đến “Tết hòa bình” - một thuật ngữ chỉ đến hai cái Tết diễn ra vào hai thời điểm khác nhau. Cái Tết đầu tiên là Tết Quý Sửu năm 1973, một thời điểm có ý nghĩa lớn lao đối với nhân dân miền Bắc sau chín năm trải qua cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của đế quốc Mỹ. Tết Quý Sửu năm ấy diễn ra trong bối cảnh Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam vừa được ký kết, mở ra một bước ngoặt quan trọng trên con đường tiến tới chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình và thống nhất đất nước. Cái Tết thứ hai là Tết Bính Thìn năm 1976, là cái Tết đầu tiên sau Đại thắng mùa Xuân 1975, khi đất nước thống nhất, Bắc - Nam sum họp, không còn chiến tranh.

Tuy nhiên, tại sao và từ khi nào mà ngày Quốc khánh 2/9 hằng năm còn được gọi là Tết Độc lập?

Theo các tác giả của cuốn Từ điển Việt Nam văn hóa tín ngưỡng phong tục, khi đưa ra khái niệm “Tết Độc lập” là “… lễ tết kỉ niệm ngày độc lập, tức là ngày mùng 2 tháng chín năm 1945 , ngày mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc tuyên ngôn độc lập”, đã cho biết thêm rằng “Tết Độc lập lần đầu tiên được tổ chức vào ngày 2-9-1946 tại các khu dân cư - hành chính của đất nước; sau đó thành lệ” (Vũ Ngọc Khánh và Phạm Minh Thảo, 2005: 369-370). Tuy việc xác định Tết Độc lập đầu tiên ở đây khác với các tài liệu khác, nhưng ít nhất, nó cho biết thông lệ tổ chức kỷ niệm lễ Quốc khánh như một ngày hội lễ đã có từ giữa thế kỷ XX.

Theo nhà sử học Dương Trung Quốc (2016), việc “Tết Độc lập” ban đầu chỉ cái Tết Nguyên đán Bính Tuất 1946, đã được nhân dân dùng để gọi ngày 2/9 hằng năm là cho thấy sự thay đổi về nhận thức và ý thức thời đại của người Việt Nam. Sở dĩ có sự chuyển nghĩa ấy là vì theo cách gọi cổ truyền, chữ “Tết” vốn là biến âm của chữ “tiết” (Hán tự), chỉ những mốc thời gian lặp lại trong năm mang ý nghĩa tâm linh, tín ngưỡng hoặc vận mệnh cộng đồng. Giống như Tết Trung thu, Tết Đoan ngọ hay Tết Hàn thực, ngày 2/9 được dân gian nâng lên thành “Tết Độc lập” theo nghĩa một sự kiện có ý nghĩa như cái mốc mở ra điều tốt đẹp cho cả dân tộc.

Cách lý giải trên có lẽ chưa giải thích đầy đủ được quá trình chuyển nghĩa của khái niệm “Tết Độc lập”. Nhưng ít nhất, nó gợi ra sự chú ý đến khía cạnh tâm lý, tình cảm của nhân dân Việt Nam - chủ thể của độc lập, tự do, đồng thời cũng là chủ thể của văn hóa. Ở đây, có thể lưu ý đến ba điểm:

Thứ nhất, “Tết Độc lập” trước hết không phải là một thuật ngữ hành chính được đặt ra để gọi Quốc khánh. Đây là một cách gọi mang tính xã hội và văn hóa, được hình thành trong quá trình nhân dân ta tiếp nhận, gắn bó ngày Quốc khánh với những tình cảm thiêng liêng, những ký ức lịch sử hào hùng về ngày dân tộc ta giành được độc lập, tự do.

Thứ hai, văn hóa Việt Nam vốn có xu hướng bình dân hóa, giản dị hóa những cái mang tính chính thống, khuôn phép (một cơ chế có thể gọi là “dân gian hóa”). Khi một sự kiện lịch sử trọng đại được thừa nhận bằng tình cảm tự nhiên, chân thành của toàn dân, ngôn ngữ đời thường thường tìm đến những cách gọi thân mật, gần gũi, dễ đi vào lòng người hơn.

Thứ ba, đi sâu vào khía cạnh văn hóa, thì trong hệ tọa độ tâm thức của cư dân nông nghiệp lúa nước, Tết không thuần túy là sự chuyển giao cơ học của các chu kỳ thời gian hay tiết khí tự nhiên, mà nó còn bao hàm ý niệm sâu sắc về sự tái sinh, sự giao hòa thiêng liêng giữa thiên nhiên và con người, giữa cõi âm và cõi dương, giữa những ký ức quá khứ và khát vọng hiện đại. Do đó, mốc son chói lọi ngày 2/9/1945 phần nào đó tương thích, trùng khớp với nguyên lý nền tảng của khái niệm Tết - tức là sự khép lại một chu kỳ cũ của áp bức, nô lệ, khởi tạo một kỷ nguyên mới chan chứa hy vọng, niềm tin và khát vọng về một tương lai tươi sáng, độc lập, tự do và hạnh phúc cho dân tộc.

Văn hóa mừng “Tết Độc lập”

Ngày nay, trên khắp vùng miền cả nước từ miền xuôi đến miền ngược, từ nông thôn đến đô thị, từ đất liền ra hải đảo, ngày Quốc khánh 2/9 hay Tết Độc lập là dịp diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, chính trị và cộng đồng sôi nổi, tạo nên một không khí lễ hội đặc biệt trên cả nước.

Người Việt vốn có 12 Tết cổ truyền, trong đó có 2 Tết còn phổ biến khắp cả nước là Tết Nguyên Đán và Tết Trung Thu. Những cái Tết còn lại thì tùy từng địa phương, vùng miền mà mức độ quan trọng và đa dạng của các hoạt động có thay đổi. Mặc dù khái niệm “Tết độc lập” đã có từ giữa thế kỷ XX, nhưng nhiều tài liệu khẳng định rằng các sinh hoạt văn hóa - nghệ thuật mừng Tết Độc lập trở nên phổ biến nhất là từ sau ngày đất nước thống nhất. Nói cách khác, Tết Độc lập là một trong số các ngày Tết mới, đã và đang hòa nhập vào hệ thống các ngày lễ tết với quy mô tổ chức rộng khắp.

Ở vùng đồng bằng và đô thị, đặc biệt tại Thủ đô Hà Nội - trái tim của cả nước, không khí mừng Tết Độc lập qua các năm luôn trang nghiêm, rộn ràng. Vào những ngày trước 2/9, đường phố đã rực rỡ cờ đỏ sao vàng, băng rôn, khẩu hiệu ca ngợi Đảng, Bác Hồ và thành quả cách mạng. Tại Hà Nội, hằng năm, lễ kỷ niệm trọng thể tại Quảng trường Ba Đình, các hoạt động dâng hương tưởng niệm, triển lãm lịch sử, chương trình nghệ thuật lớn cùng các hoạt động văn hóa-thể thao quần chúng thu hút đông đảo nhân dân tham gia. Tại các không gian công cộng lớn như khu vực vườn hoa Đền Bà Kiệu (phường Hoàn Kiếm), Công viên Thống Nhất, Vườn hoa Lạc Long Quân, quảng trường sân vận động Mỹ Đình… thường xuyên tổ chức biểu diễn phục vụ nhân dân trong những ngày trước và trong dịp Quốc khánh. Các chương trình được dàn dựng công phu, kết hợp nghệ thuật truyền thống với hiện đại, tập trung ca ngợi Đảng Cộng sản Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh, truyền thống hào hùng của Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9. Đặc biệt, tối ngày 2/9, bầu trời Thủ đô thường rực sáng với chương trình bắn pháo hoa nghệ thuật tại nhiều trận địa trọng điểm, thu hút hàng vạn người dân và du khách tham dự, tạo không khí vui tươi, phấn khởi. Ngoài ra, các chương trình nghệ thuật cũng được đưa về nhiều xã, phường ngoại thành, tạo điều kiện để đông đảo người dân được hưởng thụ văn hóa ngay tại địa phương. Ở các khu dân cư, ngoài việc treo cờ, dọn dẹp đường làng ngõ xóm, nhiều nơi còn tổ chức mít tinh, liên hoan văn nghệ, thể thao, thăm hỏi gia đình chính sách, thể hiện tinh thần tương thân tương ái và sự gắn kết trong ngày hội lớn của dân tộc.

Từ đồng bằng, văn hóa mừng Tết Độc lập lan tỏa mạnh mẽ đến các vùng miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số. Ở nhiều nơi, đồng bào các dân tộc đã xem Tết Độc lập như một “Tết” thực sự, tổ chức trang trọng, vui vẻ không kém các ngày hội lễ truyền thống của họ. Đơn cử, tại miền núi và trung du Bắc bộ và Bắc Trung bộ, đồng bào Thái, H’Mông, Mường, Tày, Nùng, Dao… từ lâu đã duy trì truyền thống “ăn Tết Độc lập” rất to. Đến ngày này, tập quán thường thấy ở nhiều bản làng là mổ trâu bò và uống rượu. Các liên hoan văn nghệ, ngày hội văn hóa, ngày hội ẩm thực... được tổ chức tại nhiều địa điểm văn hóa có sự tham gia của đông đảo các thành phần dân tộc, các cơ quan, tổ chức và nhân dân. Đây là một trong những biểu hiện góp phần cho thấy đồng bào các dân tộc ngày nay đã tiếp thu các yếu tố văn hóa quốc gia, thể hiện mối quan hệ khăng khít quốc gia - dân tộc (Lý Cẩm Tú và Lý Hành Sơn, 2023).

Ở Mộc Châu thuộc tỉnh Sơn La cũ, hằng năm vào dịp cuối tháng 8 đầu tháng 9 Dương lịch, Tết Độc lập được tổ chức như một lễ hội văn hóa các dân tộc của cả vùng. Sự kiện được tổ chức tại thị trấn Mộc Châu, mang đậm bản sắc dân tộc, thu hút đông đảo các dân tộc anh em và hàng vạn du khách bốn phương. Vào dịp này cũng diễn ra chợ tình Mộc Châu họp mỗi năm một lần vào đêm 31/8 hoặc 1/9. Nhiều thế hệ thanh niên gặp nhau ở phiên chợ tình đã nên vợ nên chồng, cũng có những mối tình không dẫn đến hôn nhân, nhưng họ vẫn giữ mối quan hệ bạn bè tốt đẹp. Mỗi năm, họ gặp lại nhau một lần vào đêm chợ tình để thăm hỏi, động viên nhau. Theo Nguyễn Thị Nguyệt (2012), sự giao lưu văn hóa được thể hiện rõ nét và sống động qua Tết Độc lập của các dân tộc nơi đây. Cứ vào dịp này, bà con đồng bào ở các bản, các xã vùng cao Mộc Châu và ở nhiều tỉnh khác lại hối hả đổ về cao nguyên Mộc Châu để gặp gỡ, giao lưu. Thế rồi dần dần, đây không chỉ là nét văn hóa riêng có của dân tộc ở Mộc Châu, mà còn là dịp để đồng bào các dân tộc từ nơi khác, vùng miền khác về đây tụ họp (tr. 42, 45).

Ở Nghệ An, dân tộc Thái có những tập quán tín ngưỡng phổ biến như thờ cúng tổ tiên, ngày Tết âm lịch, ngày Tết độc lập, thắp hương, rượu, những ông bà đã khuất, những lực lượng bảo vệ con cháu thế hệ đang sống. Từ nhiều thập niên trước, người Thái vùng Quỳ Châu đã thường ăn và cúng to nhất là Tết Âm lịch, Tết Độc lập ngày 2/9 hằng năm. Hình thức tổ chức là đánh cồng chiêng, ném còn, nhảy sạp, giã gạo, uống rượu cần, kéo co... (Lương Chiến Thắng, 1998: 343).

Tại khu vực miền Trung và miền Nam, một số cộng đồng dân tộc thiểu số cũng “ăn Tết Độc lập” rất to theo điều kiện và khả năng của họ. Trên mảnh đất Tây Nguyên giàu truyền thống cách mạng và bản sắc văn hóa, ngày Quốc khánh 2/9 đã trở thành dịp hội lớn ý nghĩa của cộng đồng các dân tộc anh em. Tuy các dân tộc bản địa vẫn giữ gìn và phát huy các lễ hội truyền thống theo nông lịch như Tết cơm mới, mừng lúa mới, cúng bến nước, song họ cũng tiếp nhận Tết Độc lập với không khí phấn khởi, lan tỏa khắp buôn làng, nhà rông, nhà dài từ Gia Lai, Đắk Lắk đến Lâm Đồng. Các dân tộc thiểu số tụ tập lại trong những lễ hội đặc sắc, cùng nhau diễu hành, hát, múa, thể hiện các nét văn hóa truyền thống độc đáo tái hiện các lễ hội như: mừng lúa mới, cúng đầu năm... Khi tiếng chiêng vang lên, trong các bộ trang phục truyền thống, các dân tộc gặp gỡ, giao lưu, cùng phục vụ người dân và du khách nhiều tiết mục mang đậm dấu ấn văn hóa của mình. Hiện nay, những hoạt động văn hóa - văn nghệ diễn ra trong dịp Lễ Quốc khánh 2/9 rất đa dạng, song cũng rất trẻ trung, phù hợp với nhiều lứa tuổi để du khách trải nghiệm, hòa nhập với văn hóa địa phương.

Người Nguồn ở huyện Đạ Huoai tỉnh Lâm Đồng cũ di cư từ huyện Minh Hóa (Quảng Bình cũ) vào huyện Đạ Huoai sớm nhất là từ năm 1989. Khi đến nơi ở mới, họ vẫn duy trì các lễ tục truyền thống, bao gồm thờ cúng gia tiên chủ yếu vào các dịp lễ tết: Tết Nguyên đán, Tết Độc lập 2/9 và các dịp giỗ của gia tiên. Tết Độc lập là cái Tết to của người Nguồn sau Tết Nguyên đán. Hôm đó, người ta có thể mổ lợn làm cồ cúng cụ Hồ và gia tiên. “Người Nguồn coi cụ Hồ là người khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, có cụ Hồ thì người Nguồn mới có cuộc sống như ngày hôm nay” (Nguyễn Thị Yên, 2012: 42).

*

*     *

Mừng Tết Độc lập là một nét đẹp văn hóa, thể hiện sâu sắc lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và sự trân trọng của các thế hệ người Việt Nam đối với giá trị của độc lập, tự do. Từ mùa thu lịch sử năm 1945, ngày Quốc khánh 2/9 đã trở thành dấu mốc thiêng liêng trong lịch sử dân tộc, nhắc nhở mỗi người về những hy sinh, mất mát của các thế hệ cha anh đã đấu tranh vì độc lập, chủ quyền và thống nhất đất nước.

Trong đời sống hôm nay, những hoạt động mừng Tết Độc lập không chỉ góp phần tạo không khí vui tươi, phấn khởi trong toàn xã hội mà còn là dịp để bồi đắp lòng tự hào dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, giáo dục truyền thống cách mạng và nâng cao ý thức trách nhiệm của mỗi cán bộ, đảng viên và nhân dân đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Mỗi mùa “Tết Độc lập” là một lần chúng ta cùng nhìn lại lịch sử, trân trọng hiện tại và hướng tới tương lai./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Vũ Ngọc Khánh, Phạm Minh Thảo (2005), Từ điển Việt Nam văn hóa tín ngưỡng phong tục, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.

Hoàng Như Mai (1998), Tìm hiểu bản sắc dân tộc trong thơ Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.

Nguyễn Thị Nguyệt (2012), “Văn hóa và giao lưu văn hóa trong sự phát triển giữa các dân tộc ở huyện Mộc Châu tỉnh Sơn La”, Tạp chí Văn hóa dân gian, Số 6 (144), tr. 35-46.

Dương Trung Quốc (2016), Tại sao có tên gọi “Tết Độc Lập” trong Lễ Quốc khánh 2/9?, https://kienthuc.net.vn/tai-sao-co-ten-goi-tet-doc-lap-trong-le-quoc-khanh-29-post174090.html

Lương Chiến Thắng (1998), “Vài nét về người Thái ở Quỳ Châu Nghệ An”, in trong Chương trình Thái học Việt Nam, Văn hóa và lịch sử người Thái ở Việt Nam, Nxb. Văn hóa dân tộc, Hà Nội, tr. 332-346.

Lý Cẩm Tú, Lý Hành Sơn (2023), “Quan hệ giữa người dân các dân tộc với quốc gia - dân tộc ở vùng biên giới Việt Nam - Trung Quốc hiện nay”, Tạp chí Dân tộc học, Số 4, tr. 85-95.

Trần Tường Vân, Nguyễn Quang Ân (1997), Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Pháp 1945-1954: Những sự kiện, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.

Nguyễn Thị Yên (2012), “Văn hóa người Nguồn ở huyện Đạ Huoai tỉnh Lâm Đồng”, Tạp chí Văn hóa dân gian, Số 4 (142), tr. 36-45.

Chi đoàn Viện Nghiên cứu Văn hóa