“Phông bạt” ban đầu xuất phát từ những hành động đơn giản, mang tính thẩm mỹ để tạo điểm nhấn cá nhân và khẳng định phong cách riêng.

Nguồn: Hình minh họa tạo bởi Trí tuệ nhân tạo (AI)

Trong những năm gần đây, việc phóng đại hình ảnh bản thân (ngôn ngữ dân dã gọi là “phông bạt”) đã nổi lên như một thực hành văn hóa đáng chú ý trong tương tác trực tuyến của một bộ phận giới trẻ đô thị, đặc biệt là thế hệ Z. Thuật ngữ này chỉ việc phóng đại, tô vẽ và trình diễn hình ảnh bản thân một cách có chọn lọc trên các nền tảng mạng xã hội nhằm thu hút sự chú ý, khẳng định vị thế và gia tăng vốn xã hội. Hiện tượng này đặt ra những câu hỏi quan trọng về mối quan hệ giữa bản sắc được trình diễn và tính chân thực trong môi trường số, nơi các tương tác ngày càng bị chi phối bởi logic hiển thị, tính trình diễn và các thuật toán của nền tảng.

Từ góc nhìn văn hóa, “phông bạt” cần được đặt trong bối cảnh nghiên cứu về giới trẻ và văn hóa số. Các nghiên cứu kinh điển của Mead và Malinowski ban đầu thường nhìn nhận giới trẻ là nhóm đối tượng chưa trưởng thành hoặc mang bất ổn tâm sinh lý. Đến các công trình sau xã hội học và nhân học sau này của Dick Hebdige, Stuart Hall và Tony Jefferson, Michael Brake và Mary Bucholtz,… giới trẻ được coi là những chủ thể sáng tạo “văn hóa phụ” (subcultures), với đặc trưng phong cách và thực hành văn hóa riêng biệt giúp họ thương lượng bản sắc giữa áp lực của chủ nghĩa tư bản toàn cầu, chủ nghĩa xuyên quốc gia và văn hóa bản địa. Trong kỷ nguyên kỹ thuật số, giới trẻ trở thành “thế hệ số” (“digital natives”), lớn lên cùng công nghệ và mạng xã hội (Tapscott, Mikulecky). Bản sắc không còn là thực thể cố định mà trở thành quá trình trình diễn liên tục. Erik Erikson nhấn mạnh bản sắc là sự tự nhận thức về bản thân đặt trong “tương quan với xã hội”, trong khi Jean Twenge chỉ ra nhu cầu thể hiện cái tôi mạnh mẽ trên không gian mạng. Các tác giả như Jenkins, Buckingham, Turkle và Przybylski làm rõ cách công nghệ thay đổi thói quen giải trí và tương tác của giới trẻ, tạo ra cả cơ hội kết nối lẫn áp lực so sánh và cảm giác “nghiện” tương tác số. Do đó, “phông bạt” không đơn thuần là hành vi khoa trương mà là chiến lược thích ứng với cơ chế của không gian mạng.

Nghiên cứu cho thấy “phông bạt” ban đầu xuất phát từ những hành động đơn giản, mang tính thẩm mỹ như thiết kế ảnh đại diện (avatar), phông nền hồ sơ trò chơi điện tử hoặc chỉnh sửa ảnh du lịch để tạo điểm nhấn cá nhân và khẳng định phong cách riêng. Hầu hết người trẻ tham gia coi đây là hành vi vô hại, tương tự như việc chọn trang phục hoặc phong cách ngoài đời thực. Dần dần, thực hành mở rộng sang khoe khoang vật chất, lối sống xa xỉ và các hình thức trình diễn khác. Tuy nhiên, họ phân biệt rõ ràng với những trường hợp tiêu cực như “khoe từ thiện ảo” của một số người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội (Key Opinion Leader – KOL), coi đó chỉ là hành vi cá biệt nhằm thu hút tương tác chứ không đại diện cho bản chất của trào lưu.

Phân tích sâu các động cơ cho thấy giới trẻ bị thu hút bởi “phông bạt” vì nhiều lý do gắn liền với nhu cầu đương đại. Trước hết là khẳng định bản sắc cá nhân. Trong môi trường số nơi ai cũng có thể trở thành “người của công chúng”, việc chọn lọc và phóng đại những khía cạnh tích cực giúp họ khác biệt hóa và được công nhận. Thứ hai là mục đích giải trí thuần túy: nhiều bạn trẻ tạo hình ảnh “tổng tài”, nội dung hài hước chỉ để trêu bạn bè và tìm niềm vui mà không mang ý đồ sâu xa. Thứ ba là giải tỏa áp lực: với sinh viên là áp lực học tập, với người đi làm là cạnh tranh công sở, không gian mạng trở thành nơi “xả stress”. Cuối cùng là nhu cầu kết nối xã hội: “phông bạt” đóng vai trò như “tấm danh thiếp” trực tuyến, giúp thu hút những người cùng sở thích và mở rộng mạng lưới quan hệ.

Đáng chú ý, dù hứng thú với trào lưu, giới trẻ thể hiện mức độ tự ý thức khá rõ ràng. Họ đặt ra giới hạn trong tương tác trên mạng xã hội, tránh lạm dụng hoặc gây tổn thương đến danh dự người khác; và coi “phông bạt” chủ yếu là hiện tượng nhất thời chứ không phải nền tảng lâu dài để xây dựng bản sắc. Sự chừng mực này chứng tỏ giới trẻ vẫn chịu ảnh hưởng và có sự định hướng theo những giá trị xã hội tích cực.

Nhìn chung, “phông bạt” là một hiện tượng văn hóa phức tạp, phản ánh nhu cầu khẳng định bản sắc, giải trí, giải tỏa áp lực và kết nối của giới trẻ trong bối cảnh số. Thay vì quy giản nó thành hành vi tiêu cực, cần các biện pháp giáo dục truyền thông số nhằm nâng cao khả năng phân tích và phê phán hình ảnh trình diễn, đa dạng hóa diễn ngôn về thành công và bản sắc, thúc đẩy đối thoại giữa các chủ thể liên quan, đồng thời cải thiện chính sách quản lý và thiết kế nền tảng số để hạn chế áp lực so sánh và khuyến khích biểu đạt chân thực hơn. Qua đó, có thể định hướng các thực hành văn hóa số của giới trẻ theo hướng lành mạnh, góp phần xây dựng môi trường số tích cực và hỗ trợ quá trình hình thành bản sắc bền vững.

Bài viết đầy đủ có tại: Tạp chí Giáo dục và xã hội, Số 178 (239), Tháng 01/2026 (kì 1).

Nguồn bài viết: ThS. Lương Thu Trang