Nguồn: Hình minh họa tạo bởi công cụ Trí tuệ nhân tạo

Báo chí cách mạng Việt Nam: Từ ngọn cờ đấu tranh giải phóng dân tộc đến lực lượng tiên phong trong kỷ nguyên số

Trải qua hơn một thế kỷ đồng hành cùng dân tộc, báo chí cách mạng Việt Nam đã khẳng định vị thế là vũ khí tư tưởng sắc bén của Đảng và Nhà nước, đồng thời là diễn đàn tin cậy của nhân dân. Từ tờ báo đầu tiên đặt nền móng cho dòng chảy này, báo chí không ngừng đổi mới để thích ứng với mọi giai đoạn lịch sử, từ đấu tranh giành độc lập đến xây dựng đất nước và đặc biệt là vai trò kiến tạo trong kỷ nguyên số và phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay.

Lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam chính thức bắt đầu vào ngày 21/6/1925, khi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập tờ báo Thanh Niên tại Quảng Châu (Trung Quốc). Trước thời điểm này, báo chí tại Việt Nam chủ yếu chia làm hai dòng: báo chí thuộc địa của thực dân Pháp phục vụ bộ máy cai trị, và báo chí của tầng lớp tư sản, nhân sĩ trí thức mang tính chất cải lương hoặc khai dân trí nhưng thiếu một đường lối chính trị nhất quán. Sự xuất hiện của báo Thanh Niên đã tạo ra một bước ngoặt lý luận. Báo đóng vai trò là cơ quan ngôn luận của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào trong nước, chuẩn bị tích cực về mặt tư tưởng và tổ chức cho sự thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam vào năm 1930.

Năm 1985, Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã quyết định chọn ngày 21 tháng 6 hằng năm là Ngày Báo chí Việt Nam (sau này đổi tên thành Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam). Ý nghĩa của ngày 21/6 không chỉ dừng lại ở một mốc thời gian kỷ niệm mà còn là biểu tượng của tinh thần phụng sự Tổ quốc và khát vọng độc lập. Trong suốt chiều dài phát triển, báo chí luôn giữ vững bản sắc là tiếng nói của Đảng và nhân dân, đóng góp vô cùng ý nghĩa vào bản sắc nhân văn của dân tộc.

Báo chí cách mạng đã nở rộ trong giai đoạn đấu tranh trước cách mạng (1930 - 1945). Báo chí thời kỳ này tập trung biểu hiện sâu sắc tư tưởng yêu nước, tri thức khoa học và thu hút quần chúng đến với lý tưởng cách mạng. Báo chí là sợi dây liên lạc giữa trung ương và địa phương, tổ chức quần chúng nhân dân đứng lên làm cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công.

Bước vào hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, các nhà báo đã trở thành những "chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng", có mặt ở cả tiền tuyến lẫn hậu phương. Khẩu hiệu "Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến" hay các tuyến bài từ mặt trận của những tờ báo cách mạng đã tạo ra sức mạnh nội sinh to lớn. Nhiều nhà báo đã anh dũng hy sinh để bảo vệ chủ quyền thông tin và phản ánh trung thực cuộc chiến đấu chính nghĩa của dân tộc.

Sau đại thắng mùa Xuân năm 1975, báo chí tiếp tục trưởng thành vượt bậc, trở thành cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân. Trong giai đoạn Đổi Mới do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng và lãnh đạo, báo chí đã phát huy mạnh mẽ vai trò là vũ khí tư tưởng sắc bén, là lực lượng tiên phong trên mặt trận tư tưởng - văn hóa. Dưới sự lãnh đạo trực tiếp, thường xuyên của Đảng, các cơ quan báo chí đã bám sát đường lối, chủ trương của Đảng, tích cực tuyên truyền, phổ biến và vận động toàn Đảng, toàn dân, toàn quân thực hiện thành công công cuộc đổi mới toàn diện, đưa đất nước thoát khỏi giai đoạn khó khăn về kinh tế-xã hội, từng bước hội nhập quốc tế sâu rộng và đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử. Đồng thời, báo chí đã chủ động phản ánh tâm tư, nguyện vọng chính đáng của các tầng lớp nhân dân; tích cực tham gia đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; phê phán các biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống; góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước, tạo sự đồng thuận xã hội, phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Báo chí cách mạng trong kỷ nguyên số và công nghiệp văn hóa

Trong giai đoạn hiện nay, báo chí cách mạng Việt Nam đang đứng trước những thời cơ và thách thức mang tính lịch sử trong tiến trình phát triển đất nước. Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đặc biệt là công nghệ số và truyền thông đa nền tảng, đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là động lực quan trọng để báo chí cách mạng tiếp tục khẳng định vai trò tiên phong trên mặt trận tư tưởng, văn hóa; nâng cao năng lực định hướng dư luận xã hội; phục vụ hiệu quả sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để các cơ quan báo chí đổi mới phương thức hoạt động, mở rộng khả năng tiếp cận công chúng và nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác thông tin, tuyên truyền. Quá trình chuyển đổi số báo chí đòi hỏi sự đổi mới đồng bộ từ tư duy lãnh đạo, phương thức quản trị, mô hình tổ chức tòa soạn đến nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng văn hóa nghề nghiệp phù hợp với môi trường truyền thông số.

Những năm gần đây, cùng với quá trình đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia, báo chí cách mạng Việt Nam đã chủ động đổi mới phương thức hoạt động, từng bước ứng dụng thành tựu khoa học và công nghệ vào toàn bộ quy trình tác nghiệp. Theo Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 348/QĐ-TTg, mục tiêu đến năm 2025 có 70% cơ quan báo chí đưa nội dung lên các nền tảng số, ưu tiên các nền tảng trong nước; đến năm 2030 đạt tỷ lệ 100%. Kết quả đánh giá mức độ trưởng thành chuyển đổi số năm 2025 cho thấy nhiều chuyển biến tích cực, với 33 cơ quan báo chí đạt mức xuất sắc, tăng đáng kể so với năm trước; trong đó, Báo Nhân Dân nằm trong nhóm dẫn đầu các cơ quan báo chí Trung ương⁽¹⁾. Nhiều cơ quan báo chí đã tích cực triển khai mô hình tòa soạn hội tụ, phát triển các nền tảng truyền thông đa phương tiện và từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn cùng các công nghệ số tiên tiến vào hoạt động quản lý, sản xuất và phân phối nội dung. Sự xuất hiện và phát triển của các loại hình báo chí đa phương tiện như Mega Story, Emagazine, Longform, Podcast hay các sản phẩm báo chí tương tác đã tạo ra những phương thức tiếp nhận thông tin mới, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của độc giả. Công nghệ số đang trở thành công cụ quan trọng giúp báo chí đổi mới hình thức thể hiện, tăng tính hấp dẫn của nội dung, đồng thời mở rộng phạm vi lan tỏa của thông tin chính thống trên không gian mạng. Thực tiễn cho thấy báo chí cách mạng đang từng bước kết hợp hiệu quả giữa nội dung tư tưởng với công nghệ hiện đại, giữa yêu cầu tuyên truyền với yêu cầu đổi mới sáng tạo, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng trong môi trường truyền thông mới. Những kết quả đó phản ánh quyết tâm chính trị cao, sự chủ động đổi mới và nỗ lực thích ứng của các cơ quan báo chí trước yêu cầu phát triển của thời đại số.

Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh thông tin ngày càng gay gắt, báo chí có vai trò quan trọng trong bảo vệ chủ quyền thông tin quốc gia, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch và ngăn chặn tác động tiêu cực của tin giả, thông tin xấu độc trên không gian mạng. Sự phát triển của công nghệ số đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các cơ quan báo chí trong việc nâng cao năng lực kiểm chứng thông tin, ứng dụng các công nghệ hiện đại vào hoạt động nghiệp vụ và chủ động tham gia định hướng dư luận xã hội. Đồng thời, việc xây dựng nền báo chí đối ngoại hiện đại, chuyên nghiệp có ý nghĩa quan trọng trong việc truyền tải kịp thời, chính xác chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và những thành tựu phát triển của đất nước tới bạn bè quốc tế. Thông qua các kênh truyền thông đối ngoại (ví dụ: VOV5, VTV4, Vietnam News, Nhân Dân điện tử phiên bản đa ngôn ngữ...), hình ảnh một Việt Nam hòa bình, ổn định, năng động và phát triển tiếp tục được lan tỏa rộng rãi, góp phần nâng cao vị thế, uy tín và sức mạnh mềm của quốc gia trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng.

Trên một phương diện khác, báo chí ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong quá trình phát triển công nghiệp văn hóa, một trong những động lực mới thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia. Với chức năng thông tin, tuyên truyền và quảng bá, báo chí không chỉ phản ánh các hoạt động văn hóa mà còn góp phần lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam, khơi dậy tinh thần sáng tạo, nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của văn hóa trong phát triển bền vững. Thông qua các sản phẩm truyền thông chuyên nghiệp, nhiều giá trị văn hóa, di sản, điểm đến du lịch, sản phẩm nghệ thuật và các ngành công nghiệp sáng tạo của Việt Nam đã được quảng bá rộng rãi, từng bước nâng cao vị thế và hình ảnh quốc gia trên trường quốc tế.

Theo số liệu của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, giai đoạn 2018-2022, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp bình quân khoảng 4% GDP⁽²⁾. Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam cùng Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035 đặt mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp của lĩnh vực này lên khoảng 7% GDP vào năm 2030, tiếp tục tăng lên khoảng 8% vào năm 2035 và hướng tới khoảng 9% GDP vào năm 2045. Để hiện thực hóa các mục tiêu này, cần có sự tham gia đồng bộ của các cấp, các ngành, các địa phương, doanh nghiệp và toàn xã hội. Trong đó, báo chí giữ vai trò đặc biệt quan trọng với tư cách là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng - văn hóa; là cầu nối giữa các giá trị văn hóa với công chúng; đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, thúc đẩy phát triển du lịch, mở rộng thị trường văn hóa và nâng cao giá trị các sản phẩm sáng tạo.

Nguồn: Hình minh họa tạo bởi công cụ Trí tuệ nhân tạo

Nếu như trước đây văn hóa chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ bảo tồn và phát huy các giá trị tinh thần, thì hiện nay văn hóa đã trở thành một lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế và nâng cao sức cạnh tranh quốc gia. Sự kết hợp giữa sáng tạo văn hóa, thành tựu khoa học, công nghệ và cơ chế thị trường đã thúc đẩy sự hình thành và phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa. Trong tiến trình đó, báo chí không chỉ là một bộ phận quan trọng của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa mà còn giữ vai trò định hướng, dẫn dắt và bảo đảm sự phát triển của lĩnh vực này theo đúng mục tiêu, định hướng của Đảng và Nhà nước.

Trước hết, báo chí có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao nhận thức xã hội về vị trí, vai trò và ý nghĩa chiến lược của công nghiệp văn hóa đối với sự phát triển của đất nước. Trong điều kiện một bộ phận công chúng vẫn có xu hướng nhìn nhận văn hóa chủ yếu dưới góc độ hoạt động tinh thần hoặc lĩnh vực tiêu dùng giải trí, báo chí đã góp phần làm rõ bản chất của công nghiệp văn hóa như một ngành kinh tế đặc thù dựa trên tri thức, sáng tạo và bản sắc dân tộc. Thông qua các chuyên đề nghiên cứu, diễn đàn trao đổi chính sách, các cuộc phỏng vấn chuyên gia và những bài viết phân tích chuyên sâu, báo chí đã từng bước hình thành nhận thức thống nhất trong xã hội về vai trò của công nghiệp văn hóa như một động lực tăng trưởng mới, đồng thời là công cụ quan trọng để bảo tồn, phát huy và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa. Những thông tin, luận cứ và thực tiễn được phản ánh trên báo chí không chỉ góp phần nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân mà còn hỗ trợ quá trình hoạch định, hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa trong giai đoạn mới.

Báo chí còn giữ vai trò là cầu nối quan trọng giữa các chủ thể trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, bao gồm nhà sáng tạo, doanh nghiệp, cơ quan quản lý, nhà đầu tư và công chúng. Thông qua các diễn đàn, hội thảo, tọa đàm và các chuyên mục chuyên sâu, báo chí tạo điều kiện để các chủ thể trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm, phản ánh khó khăn và đề xuất giải pháp phát triển. Quá trình kết nối đó không chỉ góp phần hình thành các chuỗi giá trị văn hóa - sáng tạo mà còn thúc đẩy hợp tác liên ngành, thu hút nguồn lực xã hội và tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo. Nhiều mô hình phát triển hiệu quả, nhiều sản phẩm văn hóa thành công đã được lan tỏa rộng rãi thông qua báo chí, qua đó tạo động lực cho các chủ thể khác học hỏi, nhân rộng và tiếp tục đầu tư vào lĩnh vực công nghiệp văn hóa.

Bên cạnh đó, báo chí giữ vai trò quan trọng trong việc quảng bá, lan tỏa các sản phẩm, thương hiệu và giá trị văn hóa Việt Nam đến với công chúng trong nước và quốc tế. Trong thời đại truyền thông số, giá trị của một sản phẩm văn hóa không chỉ được quyết định bởi chất lượng nội dung mà còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận công chúng và sức lan tỏa trong xã hội. Với ưu thế về tốc độ truyền tải thông tin, phạm vi ảnh hưởng rộng lớn và khả năng kết nối đa nền tảng, báo chí đã trở thành kênh quảng bá hiệu quả đối với điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, xuất bản, thiết kế, thời trang, thủ công mỹ nghệ và nhiều lĩnh vực sáng tạo khác. Thông qua những tác phẩm báo chí chất lượng cao, những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, con người và bản sắc vùng miền được giới thiệu sinh động, hấp dẫn, qua đó góp phần gia tăng giá trị thương hiệu của các sản phẩm văn hóa Việt Nam. Không chỉ dừng lại ở chức năng giới thiệu, quảng bá, báo chí còn góp phần khơi dậy niềm tự hào dân tộc, củng cố ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa và thúc đẩy quá trình chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Một phương diện quan trọng khác là vai trò định hướng giá trị và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh của báo chí cách mạng. Trong điều kiện hội nhập quốc tế sâu rộng, sự giao thoa giữa các nền văn hóa mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức đối với việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Sự xuất hiện của những sản phẩm văn hóa có nội dung lệch chuẩn, thương mại hóa quá mức hoặc xuyên tạc lịch sử có thể gây tác động tiêu cực đến nhận thức xã hội, nhất là đối với thế hệ trẻ. Trước thực tiễn đó, báo chí cách mạng đã phát huy vai trò định hướng dư luận, kịp thời phát hiện, phê phán những biểu hiện lệch lạc trong đời sống văn hóa; đồng thời tôn vinh những giá trị chân - thiện - mỹ, những sáng tạo nghệ thuật chân chính và các nhân tố tích cực trong đời sống xã hội. Thông qua hoạt động tuyên truyền và giáo dục, báo chí góp phần nâng cao dân trí, bồi dưỡng năng lực thẩm mỹ, xây dựng lối sống văn hóa, từ đó hình thành lớp công chúng có khả năng tiếp nhận, đánh giá và lựa chọn các sản phẩm văn hóa một cách phù hợp và tích cực.

Có thể khẳng định rằng, trong tiến trình xây dựng và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa ở Việt Nam hiện nay, báo chí cách mạng không chỉ thực hiện chức năng thông tin, tuyên truyền mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình kiến tạo môi trường văn hóa, định hướng thị trường và kết nối các nguồn lực phát triển. Với vai trò đó, báo chí đang góp phần quan trọng trong việc đưa văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh của dân tộc, đồng thời trở thành nguồn lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế, nâng cao vị thế và sức mạnh mềm của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng.

*

*     *

Sự phát triển của công nghiệp văn hóa trong điều kiện kinh tế thị trường cũng đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm. Xu hướng thương mại hóa quá mức có thể dẫn đến tình trạng chạy theo thị hiếu tầm thường, xem nhẹ giá trị giáo dục, giá trị nhân văn và chức năng định hướng xã hội của các sản phẩm văn hóa. Trong bối cảnh đó, báo chí cách mạng càng phải phát huy vai trò nòng cốt trên mặt trận tư tưởng, văn hóa; kiên định tôn chỉ, mục đích; giữ vững bản chất cách mạng, tính nhân văn và tính định hướng trong hoạt động nghề nghiệp. Đây không chỉ là yêu cầu khách quan của quá trình phát triển báo chí hiện đại mà còn là điều kiện quan trọng để báo chí tiếp tục phát huy vai trò định hướng dư luận xã hội, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và thúc đẩy công nghiệp văn hóa trở thành một động lực quan trọng của phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ mới.

CHÚ THÍCH

(1) Báo Nhân Dân đạt mức Xuất sắc về chuyển đổi số năm 2025, https://nhandan.vn/bao-nhan-dan-dat-muc-xuat-sac-ve-chuyen-doi-so-nam-2025-post931486.html

(2) Công nghiệp văn hóa đóng góp vào sự tăng trưởng của đất nước, https://chinhsachcuocsong.vnanet.vn/cong-nghiep-van-hoa-dong-gop-vao-su-tang-truong-cua-dat-nuoc/52299.html

THƯ MỤC THAM KHẢO

Trần Nho Thìn (2015), "Công nghiệp sáng tạo và văn hóa", Tạp chí Văn hóa Dân gian, Số 2 (158), tr. 22-34.

Tô Lâm (2026), "Báo chí Cách mạng Việt Nam trong thời đại số", Báo Điện tử Chính phủ (Chinhphu.vn), đăng ngày 18/06/2026.

Minh Thu (2026), "Báo chí Việt Nam 2026: Trung thành, sáng tạo, trách nhiệm trong kỷ nguyên mới", Báo điện tử VietnamPlus, đăng ngày 19/06/2026.

Hồng Phượng (thực hiện) (2026), "Báo chí góp phần kiến tạo hệ sinh thái công nghiệp văn hoá" (Phỏng vấn TS. Trần Hoài), Báo Tin tức (baotintuc.vn), đăng ngày 19/06/2026.

Nguyễn Quang Lê (2011), "Về cuốn sách C. Mác - Ph. Ăngghen - V.I. Lênin với báo chí của Giáo sư Hà Minh Đức", Tạp chí Văn hóa Dân gian, Số 4, tr. 73-79.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2025), "Vai trò của báo chí trong việc thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa", Cổng thông tin điện tử Bộ VHTTDL (bvhttdl.gov.vn), đăng ngày 31/05/2025.

Chi đoàn Viện Nghiên cứu Văn hóa