Thời đại kĩ thuật số kéo theo những thay đổi về nhu cầu, sở thích, thị hiếu, hành vi, thói quen của con người, đặc biệt là giới trẻ - nhóm xã hội luôn nhạy bén trước những biến đổi về công nghệ hiện nay. Các hình thức giải trí kĩ thuật số được giới trẻ ưa chuộng vô cùng đa dạng, gắn liền với việc sử dụng điện thoại thông minh, máy tính bảng, ti vi thông minh, chẳng hạn như: văn học mạng (trong đó có webnovel), sách nói, phim, lướt web, nhạc số, game online, webcomic, webtoon, các nền tảng video... Ngoài truyện tranh in truyền thống, đọc truyện tranh trực tuyến được coi là một xu hướng giải trí mới của giới trẻ thời kĩ thuật số, đặc biệt từ khi có sự xuất hiện của điện thoại thông minh vào năm 2007. Độc giả có thể tiếp cận hàng trăm đầu truyện trên máy tính, máy tính bảng, máy đọc sách điện tử và điện thoại thông minh cũng như các thiết bị điện tử khác mọi lúc, mọi nơi. Truyện tranh kĩ thuật số thường được cung cấp thông qua các trang web, ứng dụng và nền tảng trực tuyến. Chính sự tiện dụng, trực quan và nhanh chóng này đã tạo ra sức hấp dẫn khó cưỡng cho thể loại truyện tranh này.

Vài nét về truyện tranh kĩ thuật số

Truyện tranh trực tuyến bao gồm nhiều thể loại, trong đó có webcomic và webtoon. Ở Hàn Quốc, ban đầu các bộ truyện tranh đăng tải lên mạng được gọi là webcomic (tức là truyện tranh được số hóa, nhưng đọc theo định dạng ngang như truyện tranh truyền thống, có số trang, đọc theo cách lật mở và kéo ngang để sang trang khác), sau đó xuất hiện thể loại truyện webtoon (được ghép hai chữ “website” (mạng) và “cartoon“ (hoạt hình)), được đăng tải trên nền tảng chuyên biệt, các trang với bố cục dọc phù hợp với cách đọc “lướt” từ trên xuống ở các thiết bị điện tử (Jin Dal Yong, 2015). Như vậy, webtoon cũng là một thể loại truyện tranh trên mạng như webcomic, thường được đăng tải dưới dạng trang web hoặc ứng dụng điện thoại, nhưng có nhiều ưu điểm so với truyện tranh truyền thống (truyện in giấy) và cả webcomic ở chỗ chất lượng hình ảnh tốt hơn, đặc biệt phù hợp với đọc trên điện thoại di động bởi người đọc sẽ đọc theo cách vuốt màn hình theo dải dọc từ trên xuống dưới.

Webtoon có một lịch sử tương đối ngắn, bắt đầu từ đầu thế kỷ 21 khi một số người đam mê truyện tranh nghiệp dư lành nghề bắt đầu xuất bản tác phẩm kĩ thuật số của họ trên trang web cá nhân ngay sau khi World Wide Web xuất hiện. Hàn Quốc bắt đầu số hóa ngành truyện tranh sau cuộc khủng hoảng tài chính châu Á những năm 1990. Các công ty xuất bản truyện tranh muốn tránh phá sản, phải vật lộn để tồn tại. Để giảm chi phí, họ bắt đầu đăng tải truyện tranh trực tuyến vào cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000. Tuy nhiên, phải đến khi xuất hiện các nền tảng webtoon vào khoảng 2003-2004, ngành sáng tạo truyện tranh kĩ thuật số mới có những sự chuyển đổi đáng kể, với dấu mốc năm 2004 khi thuật ngữ “Webtoon”“ chính thức ra đời. Kể từ đó, không chỉ số lượng và giá trị thị trường của webtoon tăng vọt mà sự quan tâm và công nhận của công chúng đối với ý nghĩa của chúng cũng được nâng cao đáng kể (Kim Ji-Hyon & Yu Jun, 2019). Lúc đầu, webtoon chưa được biết đến nhiều ngoài Hàn Quốc, nhưng kể từ khi điện thoại thông mình và Internet trở nên phổ biến, webtoon đần lan rộng ra nhiều quốc gia trên thế giới. Hiện nay, Hàn Quốc vẫn là nước đi đầu trong sản xuất webtoon.

Về mặt nội dung, các chủ đề của webtoon rất đa dạng, bao gồm cả những đề tài mới mẻ và mang tính thời sự như tâm lý học đường, tình cảm lãng mạn, hay các yếu tố kinh dị, viễn tưởng. So với truyện tranh giấy truyền thống, webtoon cho thấy một biên độ sáng tạo rộng hơn và phản ánh lĩnh hoạt hơn các mối quan tâm của giới trẻ đương đại. Về mặt hình thức, vì là truyện tranh xuất bản trên mạng nên webtoon có lợi thế ngắn gọn và ít thoại, được tô màu sinh động thay vì nét vẽ đen trắng như truyện tranh in. Một số webtoon còn kết hợp âm thanh và hoạt hình để tạo hiệu ứng sống động và cảm giác hứng thú cho người đọc. Hiện nay ở Mỹ và Nhật Bản, truyện tranh truyền thống vẫn được xuất bản trên Internet nhưng giữ bố cục ngang như truyện in giấy để thuận lợi đọc trên màn hình máy tính chứ không dùng bố cục dọc như webtoon (gắn với đặc trưng đọc trên điện thoại). Nếu truyện tranh in giấy truyền thống bị giới hạn bởi kích thước khổ giấy, thì truyện tranh webtoon với việc đọc trên thiết bị di động, chiều dài khung là không hạn định; thao tác “lướt” trên màn hình di động tạo ra một không gian vô tận để hoạ sĩ tự do sáng tạo ra những bố cục theo chiều dọc thể hiện được ý đồ của tác phẩm. Webtoon đã chiếm lĩnh được một tệp khách hàng lớn là một nhóm có đặc điểm nhân khẩu học hoàn toàn khác so với độc giả của truyện tranh giấy bởi đối tượng chính của webtoon là những người sinh ra và lớn lên trong thời đại kĩ thuật số, trong đó có những người thậm chí còn chưa từng đọc truyện tranh giấy trước đây.

Ngoài ra, một trong những ưu điểm nổi bật khiến webtoon ngày càng phổ biến là khả năng tương tác giữa người sáng tác và người đọc. Người hâm mộ có thể dễ dàng tương tác với người sáng tạo bằng cách nhận xét về từng tập (Yecies et al, 2019). Một số webtoon cho phép người đọc có thể đọc miễn phí một số chương giới hạn và họ phải trả phí nếu muốn đọc các chương tiếp theo. Một số webtoon khác thì chỉ cho phép đọc miễn phí một số chương nhất định mỗi ngày. Tác giả webtoon cũng có thể kiếm tiền thông qua các quảng cáo được hiển thị trên các nền tảng webtoon (Nguyễn Thị Thu Hiền, 2024: 87).

Webtoon cũng được coi là thể loại truyện tranh dễ dàng cho việc chuyển thể thành phim do ngôn ngữ khung của webtoon gần với storyboard (bảng phân cảnh) của phim hơn so với truyện tranh in giấy truyền thống. Hơn nữa, webtoon được đọc khi các khung truyện được “di động” bởi thao tác của người dùng hệt như cách người ta tạo ra một bộ phim bằng những hình ảnh chuyển động liên tiếp. Chính điều này đã khiến webtoon trở nên gần gũi với điện ảnh, và trở thành nguồn tư liệu phong phú cho các nhà làm phim.

Webtoon được coi là một trong những hình thức văn hóa khá nổi bật ở giới trẻ Hàn Quốc nhờ sự kết hợp của công nghệ kĩ thuật số (như Internet và điện thoại thông minh) và sự chuyển mình của manhwa (truyện tranh bằng tiếng Hàn) - một hình thức văn hóa đại chúng. Do vậy, nó còn được coi là hình thức kể chuyện truyền thông đa phương tiện nổi bật trong thời đại kĩ thuật số. Mặc dù Hàn Quốc không phải là quốc gia duy nhất yêu thích webcomic nhưng đây là quốc gia đầu tiên tạo ra một dạng manhwa mới bằng cách tận dụng các đặc điểm chính của công nghệ kĩ thuật số (Jin Dal Yong, 2015: 193). Định dạng kĩ thuật số cho phép chi phí cố định thấp hơn, tất cả hình ảnh có thể được sản xuất bằng màu ngay từ đầu, không giống như truyện tranh in chủ yếu được sản xuất bằng màu đen và trắng để tiết kiệm chi phí (Lynn, Hyung Gu, 2016: 4). Dù xuất hiện muộn trong ngành công nghiệp truyện tranh, webtoon vẫn có sức hút đặc biệt đối với người đọc cả về nội dung và hình thức. Sự lan rộng của webtoon là một biểu hiện của toàn cầu hóa và sức mạnh văn hóa xuyên quốc gia.

Xu hướng đọc truyện tranh kĩ thuật số của giới trẻ Việt Nam

Ở Việt Nam, đọc truyện tranh là một hoạt động giải trí quen thuộc với thanh thiếu niên, đặc biệt từ những năm cuối thế kỉ 20. Truyện tranh trong nước trước đây chủ yếu do các họa sĩ Việt Nam sáng tác và được phát hành bởi một số nhà xuất bản (Nxb. Kim Đồng, Nxb. Mỹ thuật...), theo định hướng nội dung tuyên truyền lối sống, đạo đức... Những truyện tranh theo hình thức xuất bản giấy được gọi là truyện tranh truyền thống hiện vẫn được đón đọc và tiêu thụ bởi phần lớn độc giả, chủ yếu là đối tượng thiếu nhi (từ 5-15 tuổi), thanh thiếu niên (15-25 tuổi) và có thể cả người lớn (nhưng số lượng ít hơn 2 nhóm độ tuổi kia).

Truyện tranh ngày nay được công nhận là một loại hình nghệ thuật độc lập, đồng thời được nhìn nhận như một hiện tượng văn học đại chúng gắn liền với giới trẻ, đặc biệt là học sinh. Ở Việt Nam, truyện tranh nói chung và truyện tranh kĩ thuật số nói riêng là văn hóa phẩm được ưa chuộng và có tầm ảnh hưởng không nhỏ đến việc hình thành nhân cách giới trẻ. Tuy nhiên, nhiều bộ truyện trong và ngoài nước vẫn bộc lộ những mặt hạn chế, bao gồm sự thiếu trau chuốt về mặt nghệ thuật, nội dung nghèo nàn về chiều sâu văn chương, và sự xuất hiện của các yếu tố bạo lực hoặc dung tục, không phù hợp với lứa tuổi thanh thiếu niên.

Thể loại truyện tranh nước ngoài có mặt sớm nhất ở Việt Nam là truyện tranh manga của Nhật, khoảng những năm 1980, còn manhwa (mạn họa) của Hàn Quốc thì có mặt muộn hơn, từ khoảng giữa những năm 1990. Hiện nay, manga Nhật vẫn là thể loại được độc giả Việt Nam ưa chuộng nhất. Bản thân truyện tranh in truyền thống do các tác giả Việt Nam sáng tác cũng được tiêu thụ ít hơn hẳn so với truyện tranh của nước ngoài. Mặc dù truyện tranh in truyền thống đóng góp khoảng 60% doanh thu của Nhà xuất bản Kim Đồng⁽ⁱ⁾ nhưng trên thực tế, chỉ manga Nhật mới có sức hút lớn như vậy. Các bộ truyện tranh Việt Nam hiện nay dù cũng được đầu tư nhiều về mặt hình thức, gây được tiếng vang, nhưng chưa thấy tác phẩm nào khiến độc giả phải xếp hàng chờ mua như với manga Nhật. Lí do chính là truyện tranh Việt Nam vẫn còn tương đối “trẻ”, chưa thể xây dựng được danh tiếng vững chắc và cộng đồng fan hùng hậu được như manga⁽ⁱⁱ⁾.

Webtoon là thể loại mới được du nhập vào Việt Nam từ 2018, nhưng đã được đón nhận rộng rãi. Theo kết quả khảo sát thực tế về làn sóng Hallyu tại nước ngoài năm 2023, webtoon có dạng thức văn hóa Hallyu đạt mức tiêu thụ nhiều số 1 tại Việt Nam⁽ⁱⁱⁱ⁾ cho thấy sức hút đặc biệt của xu hướng giải trí này.

Giới trẻ Việt Nam hiện nay đọc cả webtoon của nước ngoài và của tác giả trong nước. Theo báo cáo của Waka - một nền tảng đọc truyện trực tuyến, mỗi tháng tại Việt Nam có khoảng 2,5 triệu người thường xuyên đọc truyện tranh trực tuyến. Con số này tương ứng với quy mô khoảng 4.000.000 USD/năm. Thị trường truyện tranh nói chung và truyện tranh trực tuyến nói riêng ở Việt Nam có nhiều tiềm năng, do Việt Nam hiện là quốc gia có “dân số vàng”, với số người trong độ tuổi thanh thiếu niên cao. Cùng với đó, tỷ lệ dân số sử dụng Internet cũng như các thiết bị điện tử rất cao, người dân Việt Nam trung bình dành hơn 200 phút mỗi ngày để lên mạng^(iv).

Webtoon Việt Nam chỉ mới xuất hiện 6 năm (từ 2018 đến 2024) nhưng đã có bước phát triển mạnh mẽ. Ngoài các bộ webtoon có chủ đề hiện đại như Kiếp văn phòng, Bad Luck, Số nhọ..., nhiều bộ truyện tranh nổi tiếng gần đây chọn đề tài dã sử, xuyên không, lịch sử như một cảm hứng bất tận. Khảo sát các webtoon của Việt Nam, có thể thấy các webtoon được sáng tác khá đa dạng về chủ đề, nhưng đần đi theo hai hướng chính, đó là lịch sử, cổ trang và đời thường, tâm lý xã hội. Chủ đề lịch sử là nguồn cảm hứng giàu tiềm năng để tạo nên bản sắc riêng cho webtoon Việt Nam, do vậy, đã có không ít các tác phẩm lựa chọn chất liệu từ lịch sử, thể hiện dưới dạng truyện lịch sử (Cánh hoa trôi giữa hoàng triều, 108 chương, tác giả Tuyết Tuyết lấy ý tưởng từ nhân vật Lý Chiêu Hoàng, phát hành từ 21/1/2020; Chiêu Hoàng Kỷ - Ghi chép tề nữ đế cuối cùng, 2 tập, nhóm tác giả Nguyễn Hoàng Dương, phát hành 2022; Lạc trôi, 100 chương, tác giả Nguyễn Huỳnh Bảo Châu và Can Tiểu Hy (lấy ý tưởng từ MV Lạc trôi của Sơn Tùng M-TP), phát hành từ 4/1/2021; Chiêu Hoàng thần thoại ký, 62 chương, tác giả BasaComic, ngày đăng 12/1/2022), hoặc truyện dã sử (Nguyện làm thê tử của chàng, 61 chương, tác giả K.M.Shin, ngày đăng 12/3/2022), thể loại hài kịch, viễn tưởng, thần thoại (Tiên nữ sông Hồng, 53 chương, tác giả Hậu Trần Studio, ngày đăng 12/7/2023 lấy bối cảnh chiến tranh Nam Việt - Âu Lạc)... Trong số đó, Cánh hoa trôi giữa hoàng triều của Tuyết Tuyết và Lạc trôi của Nguyễn Huỳnh Bảo Châu và Can Tiểu Hy tại thời điểm phát hành trên nền tảng POPS đã gây những tiếng vang không nhỏ đối với khán giả ở mảng truyện tranh kĩ thuật số mới mẻ này. Những câu chuyện thâm cung bí sử của các vương triều hay lấy bối cảnh cổ đại phong kiến đã được các tác giả khai thác để sáng tạo nên loạt truyện cuốn hút.

Theo kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hiền (2024: 93), giới trẻ hiện nay thích đọc webtoon bởi những ưu điểm vượt trội của thể loại truyện tranh này như: tiện lợi (70,9%), có nhiều truyện hay (64,9%), có thể đọc truyện miễn phí hoặc giá rẻ (62,3%), dễ dàng tìm kiếm và lựa chọn (57,8%). Hai thể loại webtoon được yêu thích nhất là lãng mạn (71,5%) và hài hước (57,3%). Ngoài ra, các bộ truyện kinh dị cũng được giới trẻ hiện nay ưa thích vì sự không lặp lại ở nội dung. Nếu phần lớn truyện tranh Mĩ là câu chuyện về anh hùng thì truyện tranh Hàn Quốc và Nhật Bản lại kể những câu chuyện tình lãng mạn, thanh xuân học đường. Những người sáng tạo kĩ thuật số đã năm bắt thị hiếu của độc giả trẻ tuổi - đối tượng nhân khẩu học mục tiêu của nền tảng - có xu hướng thích những câu chuyện phản ánh lối sống và ước mơ của họ. Chủ đề webtoon được các bạn trẻ ưa thích khá đa dạng so với truyện tranh truyền thống vốn thiên về những chủ đề nằm trong giới hạn của sự kiểm duyệt in ấn, phát hành bởi các nhà xuất bản.

Trước đây, khi ở Việt Nam chưa có các nền tảng dành riêng cho thể loại truyện này, giới trẻ đọc webtoon qua các nền tảng của nước ngoài, chẳng hạn Naver của Hàn Quốc. Sau đó, nhận thấy đây là một thị trường nhiều tiềm năng, một số cá nhân, công ty tư nhân đã thúc đấy việc sáng tác cũng như việc tạo dựng các nền tảng để phát triển dòng truyện tranh kĩ thuật số này ở Việt Nam. Giới trẻ Việt Nam có xu hướng đọc truyện tranh mạng thông qua nền tảng (app) đọc truyện tranh khá nhiều. Trong đó, Manga Toon và Naver Webtoon là hai app được sử dụng nhiều nhất. Đây là hai app đọc truyện cung cấp nhiều truyện đọc miễn phí với đa dạng các thể loại truyện và nội dung thú vị. Bên cạnh đó, các app đọc truyện tranh khác như Manwa, POPS Comics, Netcomics, Comi. mobi,... cũng được sử dụng nhưng số lượng chưa nhiều. Giới trẻ biết đến webtoon qua mạng xã hội như Facebook, Instagram, Twitter, YouTube,... do đây là đối tượng sử dụng nhiều mạng xã hội nên dễ tiếp cận với các nguồn thông tin thông qua phương tiện này (Nguyễn Thị Thu Hiền, 2024: 91).

Comi webtoon là nền tảng truyện tranh trả phí đầu tiên của Việt Nam, ra đời vào 2018. Đây là app cho thiết bị di động do công ty truyện tranh Comicola thực hiện, trên nền tảng này đăng tải cả webtoon được dịch từ webtoon Hàn Quốc và cả webtoon do người Việt Nam sáng tác. Webtoon Nhật kí sống sót của nữ phụ phản diện trên Comi được chuyển thể thành movingtoon (tên gọi của một định dạng truyện tranh có chuyển động, lồng tiếng như một bộ phim hoạt hình). Đây cũng là truyện Việt Nam đầu tiên được chuyển thể. Chỉ sau 2 ngày đăng tải, tập 1 của movingtoon đã thu được hơn 100 nghìn lượt views trên YouTube, một khởi đầu ấn tượng với một dòng sản phẩm mới^(v), mở ra khả năng chuyển thể cho các webtoon của Việt Nam trong tương lai. Bên cạnh đó, còn có một số nền tảng webtoon khác thịnh hành ở Việt Nam như POPS, webtoon.vn... POPS - một đơn vị cung cấp nội dung giải trí kĩ thuật số - đã cho ra mắt POPS Comic (2020) chuyên mảng nội dung truyện tranh, cung cấp hàng trăm đầu truyện nổi tiếng có bản quyền từ các tác giả hàng đầu Việt Nam, các studio danh tiếng trên thế giới, đồng thời tạo sân chơi mới cho cộng đồng những họa sĩ trẻ và góp phần thúc đẩy ngành công nghiệp truyện tranh tăng trưởng mạnh mẽ hơn. Ngoài các bộ truyện đình đám được mua bản quyền và Việt hóa từ các tác giả nước ngoài như: Đấu phá thương khung - bộ truyện giả tưởng “ăn khách” hàng đầu tại Trung Quốc; Trang nhất toàn là hắn, Hãy mang anh trai tôi đi, Nghe bảo tôi là con gái của vua - bộ webtoon Hàn Quốc đứng vị trí hàng đầu trên hầu hết nền tảng đọc webtoon trên thế giới..., một số tựa truyện “made in Vietnam” từng thu hút hàng triệu lượt xem của POPS Comic là tác phẩm của các tác giả Việt như: Bad Luck, Nhật ký sống sót của nữ phụ phản diện, Anh trai tôi là khủng long, 50 sắc màu, Cánh hoa trôi giữa hoàng triều...

Những yếu tố khiến webtoon trở thành xu hướng mới ở Việt Nam

Sự phát triển của công nghệ kĩ thuật số

Thực tế đón nhận của giới trẻ với webtoon như đã trình bày ở trên cho thấy các xu hướng và thực hành văn hóa kĩ thuật số tại Việt Nam ngày càng nở rộ. Trước đây, những cuốn truyện tranh in đen trắng, bìa màu gắn với tuổi thơ của giới trẻ 8x, 9x. Hiện nay, cùng với sự phát triển của công nghệ kĩ thuật số, thị trường truyện tranh trên thế giới đang chuyến dịch rất nhanh từ định dạng xuất bản giấy sang định dạng số hóa. Webtoon là sản phẩm của thời đại số, cụ thể hơn là sản phẩm của “nền văn minh mới” từ khi xuất hiện điện thoại thông minh. Các nội dung của webtoon được sắp xếp, bố cục lại để phù hợp với màn hình nhỏ và tính năng cuộn dọc của thiết bị di động. Webtoon là một định dạng hoàn toàn khác, không đơn thuần chỉ là số hóa các cuốn truyện tranh, đưa nó lên nền tảng đọc trực tuyến mà là một sự tổng hợp của nghệ thuật kể chuyện, hình vẽ, và khả năng sắp xếp khung truyện để tận dụng tối đa lợi thế của màn hình thiết bị smartphone (chạm cảm ứng, vuốt, cuộn dọc). Đến thời điểm hiện tại, webtoon đã phát triển mạnh mẽ, đặc biệt ở Hàn Quốc, Trung Quốc và một số nước châu Á như Indonesia, Thái Lan

Sự bùng nổ webtoon là một điều có thể nhìn trước được vì ngành này cũng đã trải dài 20 năm. Chính sự phát triển của các phương tiện truyền thông mới là điều kiện khả thể cho sự bùng nổ webtoon những năm gần đây. Khả năng tương tác dễ dàng giữa tác giả và người xem cũng là một lí do giúp truyện tranh số trở thành xu hướng văn hóa hàng đầu. Hơn nữa, vai trò của khán giả ngày càng lớn bởi sức lan tỏa của Internet mạnh hơn giấy rất nhiều. Khả năng tiếp cận cũng là lí do khiến xu hướng webtoon ngày càng lan rộng. Sự phát triển của điện thoại thông minh và máy tính bảng giúp mọi người truy cập các trang web để đọc webtoon một cách rất tiện lợi, ở mọi lúc mọi nơi.

Đối với truyện tranh in truyền thống, kênh phân phối chủ yếu trước đây là các cửa hàng truyện tranh chuyên biệt, bao gồm cả các nhà sách, cửa hàng văn phòng phẩm, hiện nay, truyện tranh in còn được bán online qua các nền tảng thương mại điện tử. Sự xuất hiện của nền tảng kĩ thuật số đã thay đổi bối cảnh phân phối, mang đến cho độc giả nhiều lựa chọn hơn khi muốn đọc hay mua truyện tranh. Theo Reynolds (2024: 102), “Ngay từ khi bắt đầu hoạt động xuất bản thương mại, các nhà in và nhà xuất bản đã thử nghiệm những cách mới để làm cho sách và các mặt hàng in ấn khác của mình trở nên hấp dẫn đối với giới trẻ. Thường là phải phụ thuộc vào sự phát triển công nghiệp và công nghệ để tạo ra những cách thức mới hay những cách cải tiến trong việc chuyến tải văn bản”. Nếu như trước đây là sự cải tiến trong các công nghệ in thì hiện nay, việc tái hiện văn bản được mở rộng sang các phương tiện truyền thông và công nghệ thông tin mới, việc truyền tải các câu chuyện dưới dạng âm thanh và hình ảnh trở nên nở rộ. Các phương tiện kĩ thuật số ngày càng được sử dụng nhiều hơn để truyền tải câu chuyện dưới dạng trò chơi máy tính và văn bản trực tuyến. “Điều này đã mở rộng tiềm năng tương tác của tác phẩm ở định dạng cũ và xu hướng gia tăng tính tương tác tiếp tục hỗ trợ các khía cạnh của xuất bản kĩ thuật số trong tương lai” (Reynolds, 2024: 103). Việc số hóa các văn bản không chỉ để tiết kiệm chi phí cho việc in ấn mà còn để đáp ứng nhu cầu và thói quen di động của con người hiện nay. Các thiết bị lưu trữ thông tin hiện nay ngoài việc có dung lượng ngày càng lớn, màn hình của nó cũng lớn hơn, phù hợp với nhu cầu của những người trẻ tuổi. “Kết quả là bản chất của các văn bản đang thay đổi để phản ánh tiềm năng của phương tiện truyền thông” (Reynolds, 2024: 103). Hệ quả là giới trẻ từ khi còn nhỏ đã có năng lực đọc viết riêng phù hợp với thời đại của chúng. Điều này giống như lập luận của Jae Bong Choi - tác giả cuốn sách Phono Sapiens: loài người mới sinh ra từ điện thoại thông minh (2024) khi cho rằng mọi thứ công nghệ đều hướng tới con người, năng lực đọc viết giờ đây phải dựa trên sự giao thoa giữa các phương tiện truyền thông chứ không chỉ dựa trên văn bản.

Nhu cầu về các hình thức giải trí và tiêu thụ mới

Khi các ngành công nghiệp truyền thông thích ứng với sự thay đổi công nghệ, người tiêu dùng liên tục đòi hỏi những hình thức giải trí và tiêu thụ mới gắn với các trải nghiệm giải trí đa nền tảng và liên quan đến “xu hướng lớn hơn trong các ngành truyền thông nhằm tích hợp công nghệ kĩ thuật số và giao tiếp mạng xã hội với các phương pháp truyền thông màn hình truyền thống” đã dẫn đến sự di chuyển của phương tiện truyền thông và sự chú ý của chúng ta từ một màn hình sang nhiều màn hình, định hướng luồng nội dung giải trí theo các mô hình mới và đảo lộn các mô hình kinh doanh truyền thống. Nó cung cấp một khuôn khổ quan trọng mà qua đó, chúng ta có thể hiểu được sự phát triển của phim ảnh, truyền hình và trò chơi trong kỉ nguyên kĩ thuật số (Holt & Sanson, 2013: 1). Một làn sóng kiếm tiền và chuyên nghiệp hóa nhanh chóng gồm những người sáng tạo nội dung nghiệp dư, đa văn hóa, đa dạng trước đây từ khắp nơi trên thế giới đã khai thác những nền tảng này để ươm tạo thương hiệu truyền thông của riêng họ, tham gia đổi mới nội dung và nuôi dưỡng cộng đồng người hâm mộ đa văn hóa, xuyên quốc gia (Stuart Cunningham & David Craig, 2016: 5413)

Tác động của xu hướng giải trí số, như đọc webtoon, tới giới trẻ đó là thay đổi thói quen, hành vi giải trí, hành vi đọc ở họ. Giới trẻ hiện nay có xu hướng ít xem truyền hình, chuyển sang giải trí trên các nền tảng mạng xã hội hay truyền thông trực tuyến với những ưu điểm vượt trội: nội dung đa dạng, tính tức thời, có thể xem ở bất cứ đâu và tạm dừng xem bất cứ lúc nào. Cũng chính vì những ưu điểm này mà truyền hình hiện nay cũng phát triển các ứng dụng phát lại, phát trực tuyến có thể cài trong điện thoại thông minh (chẳng hạn VTV Go, FPT Play...)

Ngoài ra, có nhiều lý do khác dẫn tới việc webtoon có sự phát triển đáng kinh ngạc ở Việt Nam trong vòng gần 10 năm trở lại đây: dân số trẻ, sự phổ biến của các phương tiện truyền thông mới, tỷ lệ dân số sử dụng điện thoại di động cao. Ở Việt Nam, trung bình trẻ em 9 tuổi đã được sở hữu điện thoại thông minh^(vi), tính đến đầu năm 2024, có 78,44 triệu người sử dụng Internet, tỉ lệ tiếp cận internet đạt 79,1%^(vii). Theo khảo sát của UNICEEF năm 2022, 82% trẻ em Việt Nam 12-13 tuổi sử dụng Internet hằng ngày, lứa tuổi 14 15 là 93%. Còn theo thống kê của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, thời gian trẻ em Việt Nam sử dụng mạng xã hội là 5-7 giờ mỗi ngày^(viii). Khi khoa học công nghệ phát triển, các hình thức thanh toán trực tuyến trở nên phổ biến. Thay vì phải ra hiệu sách mua và trả bằng tiền mặt, người trẻ dễ dàng thanh toán cho tác phẩm mình yêu thích chỉ thông qua một cú chạm vào màn hình điện thoại.

Ảnh hưởng của thị trường truyện tranh kĩ thuật số nước ngoài

Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc hiện là ba quốc gia có thị trường truyện tranh kĩ thuật số có ảnh hưởng mạnh nhất tới giới trẻ Việt Nam. Đây là một hiệu ứng cho thấy sức lan tỏa của làn sóng văn hóa nói chung và ngành truyện tranh kĩ thuật số nói riêng của các nước này tới các quốc gia lân cận, trong đó có Việt Nam. Tại Hàn Quốc, webtoon đã và đang bùng nổ trở thành ngành công nghiệp văn hóa tỷ đô, là sức mạnh mới của làn sóng văn hóa nước này. Theo số liệu từ cơ quan nội dung sáng tạo Hàn Quốc (KOCCA), webtoon chiếm hơn 70% doanh thu thị trường truyện tranh nước này. Thêm vào đó, sự phát triển của các bộ phim chuyển thể từ webtoon của Hàn Quốc mở ra một xu hướng mới cho thấy tiềm năng của các sản phẩm xuất bản mạng đối với ngành công nghiệp phim ảnh. Rất nhiều bộ webtoon Hàn Quốc làm mưa làm gió tại thị trường châu Á, trong đó có Việt Nam như: “Thư ký Kim sao thế?”, “Người đẹp Gangnam“, “Thử thách thần chết: Giữa hai thế giới”... Các bộ webtoon này nổi tiếng đến nỗi nó nhanh chóng được chuyển thể sang phiên bản truyền hình hoặc điện ảnh, mang lại nguồn thu khống lồ cho ngành công nghiệp phim ảnh của nước này. Ngoài ra, việc chuyển thể phim và chương trình truyền hình thường tạo ra nhiều sản phẩm phái sinh đa dạng, chẳng hạn như mô hình nhân vật, trang phục và đồ chơi, đồ sưu tầm mô phỏng theo các nhân vật truyện tranh. Sau khi các bộ phim chuyển thể từ truyện tranh được trình chiếu và gây tiếng vang, doanh số bán truyện tranh in và truyện tranh kĩ thuật số thường tăng vọt. Bởi việc nhìn thấy những nhân vật yêu thích của mình trên màn ảnh rộng hay màn ảnh nhỏ đều có thể mang lại sự phấn khích cho những người hâm mộ truyện tranh lâu năm (chẳng hạn bộ truyện One Piece của Nhật mới được chuyển thể thành phim gần đây). Sự cuồng nhiệt của người hâm mộ có thể mang lại lợi nhuận kép cho truyện tranh, phụ thuộc vào hiệu quả của các chiến dịch quảng cáo, tiếp thị truyện tranh nhằm thu hút người đọc tiêu thụ truyện tranh trên cả hai nền tảng.

Triến lãm truyện tranh webtoon Hàn Quốc (K-Comics World tour) lần đầu tiên đã được tổ chức ở Việt Nam từ 7-22/9/2024 tại Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom cũng là một minh chứng cho thấy sức hút mạnh mẽ của webtoon đối với giới trẻ nói chung và giới trẻ Việt Nam nói riêng, mở ra những dư địa để webtoon Việt Nam phát triển và ngày càng phổ biến hơn. Ngoài giới thiệu nội dung và hình ảnh nguyên tác trong hai tác phẩm webtoon nổi tiếng là “Itaewon class” (Tầng lớp Itaewon) và “Sweet home” (Thế giới ma quái) đã từng được chuyển thể thành phim truyền hình và lọt top 1 các bộ phim được yêu thích nhất trên Netflix tại Việt Nam năm 2020, triển lãm còn bao gồm các không gian trải nghiệm đa dạng liên quan đến tác phẩm như tô màu webtoon, đóng dấu bưu thiếp webtoon, trải nghiệm công thức nấu món ăn trong quán nhậu Hàn Quốc, chụp ảnh biến hình thành quái vật, thư viện webtoon, trả nghiệm trang phục thường xuất hiện trong webtoon (đồng phục học sinh Hàn Quốc) và chụp ảnh...^(ix) Triển lãm webtoon này mang đến trải nghiệm mới mẻ dành cho giới trẻ Việt Nam, đồng thời mở ra cơ hội kinh doanh tại Việt Nam đối với truyện tranh webtoon của Hàn Quốc và mở rộng đến các ngành công nghiệp khác như phim truyền hình...

Những tiềm năng trong tương lai của ngành truyện tranh kĩ thuật số ởViệt Nam

Xu hướng ưa thích đọc truyện tranh kĩ thuật số ở giới trẻ Việt Nam, cũng như thực tiễn phát triển của webtoon ở một số quốc gia trên thế giới như Hàn Quốc, Nhật Bản trong những năm trở lại đây đã gợi ra những tiềm năng mới cho ngành truyện tranh kĩ thuật số ở Việt Nam. Thực tế ở Việt Nam cho thấy, một vài năm trở lại đây, số người học và kiếm được việc làm từ webtoon tăng lên rất nhiều. Rất nhiều tác giả, họa sĩ hoạt động tự do có thể tự xuất bản các tác phẩm truyện tranh của họ thông qua các nền tảng truyện tranh kĩ thuật số. Các tác giả webtoon có thể kiếm tiền thông qua quảng cáo được hiển thị trên webtoon. Thậm chí, các tác giả truyện webtoon có thể kêu gọi và nhận được những khoản donate (ủng hộ) từ độc giả, người hâm mộ của họ. Khoản tiền ủng hộ từ người hâm mộ tạo ra nguồn doanh thu ổn định cho người sáng tạo. Họ cũng có thể nhận được tài trợ cho việc sản xuất và phân phối truyện tranh kĩ thuật số bằng cách phát động chiến dịch huy động vốn từ cộng đồng trên các trang web. Để thu hút lượng độc giả rộng rãi hơn, các tác giả truyện tranh kĩ thuật số ngày càng thử nghiệm nhiều chủ đề, nhân vật và thể loại hơn. Ngoài truyện siêu anh hùng truyền thống, còn có các đề tài mới chẳng hạn như kinh dị, giả tưởng và các đề tài đời thường gần gũi.

Nếu như ở Hàn Quốc, truyện tranh, webtoon không chỉ phát triển thêm ở mảng phim truyện, mà còn vươn ra cả hoạt hình, sản xuất đồ chơi..., thì ở Việt Nam, truyện tranh nói chung và truyện trên mạng còn đang trong quá trình học hỏi nên khả năng phát triển thị trường còn hạn chế. Các họa sĩ Việt Nam thường hoạt động theo cá nhân, mỗi nhóm chỉ có thể sản xuất được một hai truyện. Vì vậy, các tác giả viết truyện tranh thường “làm vì đam mê” và họ cũng phải làm thêm các công việc khác để kiếm thêm thu nhập. Hiện nay, phần lớn họa sĩ ở Việt Nam vẫn còn đang tập làm quen với webtoon (bao gồm nhiều khâu: sáng tạo kịch bản, vẽ name, lọc nét, tô màu và hiệu ứng, chèn thoại, tạo tài khoản và post lên nền tảng webtoon...). Đa số người tiêu dùng vẫn chưa có thói quen trả phí để mua truyện nên các truyện thường xuyên bị đưa lậu lên mạng, ảnh hưởng đến doanh thu của nhà phát hành. Ngay cả thói quen xem phim cũng chủ yếu là phim lậu chứ không qua các kênh chính thống. Những công ty tư nhân và nghệ sĩ webtoon đang nỗ lực thúc đẩy các nền tảng trả phí và kêu gọi người đọc hình thành thói quen, tư duy đọc truyện có trả phí trên mạng. Tuy nhiên, muốn hiện thực hóa điều này, cần gia tăng chất lượng của các bộ truyện thuộc thể loại này để tăng sức hút đối với độc giả. Nếu các bộ truyện có nội dung mới mẻ, chủ đề hấp dẫn, hình thức bắt mắt, người đọc sẽ sẵn sàng trả phí giống như khi theo dõi các bộ webtoon nổi tiếng của nước ngoài.

Những thành công của webtoon Hàn Quốc có thể gợi ra những bài học để phát triển thể loại giải trí này trong tương lai ở Việt Nam, chẳng hạn cần gia tăng sự kết hợp giữa văn học số/ xuất bản số với công nghiệp điện ảnh. Việt Nam hầu như chưa có webtoon nào được chuyển thể thành phim, bởi bản thân thể loại truyện webtoon còn quá mới mẻ với số đông công chúng, số lượng webtoon chưa nhiều, đặc biệt là các webtoon có chất lượng; mới chỉ có một số webtoon được chuyển thành web drama. Thực tế này phản ánh sự đi sau của ngành xuất bản số cũng như xu hướng phim chuyển thể từ các tác phẩm xuất bản số ở Việt Nam. Những khó khăn của việc phát triển truyện tranh trên mạng ở Việt Nam đến từ hai phía họa sĩ và người dùng. Cần tìm cách tăng giá trị ứng dụng của các webtoon, trước hết, là tăng số lượng và chất lượng webtoon bằng cách tạo điều kiện để gia tăng số người sáng tác, tăng các nền tảng để thu hút độc giả. Sau khi các webtoon có nội dung nổi bật được chú ý đến, chúng mới có thể tạo ra khả năng được khai thác, chuyển thể.

Những năm gần đây, có thể thấy diện mạo của truyện tranh Việt đã thay đổi. Thay vì chịu ảnh hưởng quá lớn từ văn hóa manga Nhật hoặc Hàn Quốc trong cả nội dung và phong cách vẽ, sự xuất hiện của webtoon giúp truyện tranh Việt bắt đầu thu hút bạn đọc bởi đội ngũ sáng tác tìm được phong cách riêng, thoát hẳn vòng ảnh hưởng của truyện ngoại. Các tác giả webtoon đã mang đến những câu chuyện và cái nhìn đa diện của người trẻ hôm nay về vấn đề xã hội, chính trị, kinh tế... đậm chất Việt Nam.

*

*     *

Webtoon đã trở thành nguồn kể chuyện truyền thông kĩ thuật số trong những năm 2010. Với sự thâm nhập nhanh chóng của điện thoại thông minh, ngành công nghiệp truyện tranh (manhwa) đã chuyển trọng tâm từ manhwa trên tạp chí và sách giấy sang webtoon. Truyện tranh kĩ thuật số đại diện cho một phân khúc thị trường hiện đại và tiên tiến hơn về mặt công nghệ. Với định dạng này, người đọc có thể dễ dàng truy cập để đọc bất cứ bộ truyện nào mà không cần lưu trữ vật lý. Với các tính năng như yếu tố tương tác, cải tiến đa phương tiện và công nghệ xem có hướng dẫn, phương tiện kĩ thuật số đã tạo ra những cơ hội mới cho việc kể chuyện - như Jenkins (2010) gọi là “kể chuyện truyền thông kĩ thuật số”. Từ việc nghiên cứu xu hướng đọc truyện tranh kĩ thuật số của một bộ phận giới trẻ Việt Nam hiện nay, bài viết đã chỉ ra rằng bối cảnh kĩ thuật số đã làm thay đổi các biểu đạt trong đời sống thường ngày của con người. Sự phát triển và ngày càng phổ biến của webtoon không chỉ làm xuất hiện những xu hướng giải trí mới gắn liền với kỉ nguyên kĩ thuật số mà còn cho thấy tác động của bối cảnh này tới nhu cầu, thói quen, thực hành văn hóa của con người, đặc biệt là giới trẻ. Sự gia tăng của thị trường truyện tranh trực tuyến ở Việt Nam cho thấy giới trẻ liên tục cập nhật những trào lưu văn hóa mới nhất, đồng thời, ở họ có sự tích hợp giữa giải trí, tiêu thụ và việc làm khi một bộ phận không nhỏ giới trẻ ngày càng quan tâm đến các nghề nghiệp dựa trên sở thích (như thiết kế, đồ họa, mĩ thuật...) và tỏ ra nhanh nhạy trong việc nắm bắt các xu hướng nghề nghiệp mới trên thế giới hiện nay.

CHÚ THÍCH

(i) Minh Hùng (2022), “Thị trường truyện tranh sôi động ở Việt Nam”, nguồn: znews. vn; đăng ngày: 1/8/2022, truy cập ngày: 10/9/2024.

(ii) Minh Hùng (2022), bđd.

(iii) Vũ Oanh (2024), “Nhiều hoạt động văn hoá đa dạng tại Triển lãm Webtoon Hàn Quốc tại Việt Nam”, Báo Văn hóa online, nguồn: baovanhoa.vn; đăng ngày: 8/9/2024, truy cập ngày: 10/9/2024.

(iv) VIRAC, Waka (2021), “Cơ hội nào trong phát triên truyện tranh Việt Nam”, nguồn: viracresearch.com; đăng ngày: 20/4/2021, truy cập ngày: 10/9/2024.

(v) Tần Tần (2020), “5 tháng đại dịch lượng người đọc truyện tranh trả phí tăng vọt, nguồn: znews.vn; đăng ngày: 28/5/2020, truy cập ngày 10/9/2024.

(vi) Thanh Hằng (2023), “Trẻ em Việt được dùng điện thoại sớm 4 năm so với thế giới”, nguồn: Vnexpress.net; đăng ngày: 11/3/2023, truy cập ngày 9/9/2024.

(vii)  Datareportal (2024), "Digital Việt Nam 2024", nguồn: datareportal.com; truy cập ngày 10/10/2024.

(viii) Nam Phương (2024), “Trẻ em Việt Nam sử dụng mạng xã hội 5-7 giờ mỗi ngày”, nguồn: dantri.com; đăng ngày: 4/10/2024, truy cập ngày: 14/10/2024.

(ix) Vũ Oanh(2024), bdd.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Cunningham, Stuart & Craig, David (2016), “Online entertainment: A New Wave of Media Globalization?”, International Journal of Communtication 10 (2016), 5409-5425.

Holt, Jenifer & Sanson, Kevin (2013), Connected viewing: Selling, streaming & sharing media in the digital age, Routledge, New York and London.

Jae Bong Choi (2024), Phono Snpiens: loài người mới sinh ra từ điện thoại thông minh, (Nguyễn Việt Hà dịch), Nxb. Dân trí và Mega+ xb.

Jenkins, Henry (2010), Transmedia Storyteling and Entertainment: An annotated syllabus, Continuum: Journal oƒ Media & Cultural Studies, 24:6, 943-958.

Jeong, Jae Hyeon (2020), “WebtoonsGo Viral?: TheGlobalization Processes of Korean Digital Comics”, Koren Journal, Vol 60 (1), (spring 2020): 71-99. doi: 10.25024/kj.2020.60.1.71.

Jin, Dal Yong (2015), “Digital convergence of Korea’s webtoons: transmedia storytelling”, International Journal of Communication, Pp. 193-209. https://doi.org/10.1080/22041451.2015.1079150.

Jin, Dal Yong (2019a), “Korean Webtoonist Yoon Tae Ho: History, Webtoon Industry, and Transmedia Storytelling”, International Journal of Communication 13 (2019), Feature, pp. 2216-2230.

Jin, Dal Yong (2019b), “Snack Culture's Dream of Big-Screen Culture: Korean Webtoon’ Transmedia Storytelling”, International Journal of Communication 13 (2019), pp. 2094-2115.

Kim, J-Hyon; Yu, Jun (2019), “Platformizing Webtoons: The Impact on Creative and Digital Labor in South Korea”, Social Media + Society, October-December 2019, pp. 1-11. DOL10.1177/2056305119880174. 10. 11. 12 13. 14.

Nam, Jin Young; Jung, Yoon Hyuk (2022), “Exploring fans participation in digital media: Transcreation of webtoons”, Telecommunications Policy, Vol 46 (10), https://doi.org/10.1016/).telpol.2022.102407.

Nguyễn Thị Thu Hiền (2024), “Hiện trạng sử dụng webtoon của thanh thiếu niên Việt Nam và đề xuất phương án phát triển ngành công nghiệp webtoon ở Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu nước ngoài, tập 40, số 2, tr. 86-103.

Reynolds, Kimberly (2024), Nhập môn văn học trẻ em, (Phạm Phương Chi, Nguyễn Thị Thanh Hương, Nguyễn Thị Diệu Linh dịch), Nxb. Văn học.

Yecies, Brian et al (2019), “Global transcreators and the extension of the Korean webtoon IP-engine“, Media, Culture & Society, Vol 42 (1), pp. 40-57. https://doi.org/10.1177/0163443719867277.

Bài viết đầy đủ có tại: Viện Nghiên cứu Văn hóa, Kỷ yếu Hội thảo Quốc gia: Văn hóa Việt Nam trong các chiều kích biến đổi, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 2025.