Nghị quyết số 80-NQ/TW và định hướng phát triển công nghiệp văn hóa: Khai thác giá trị di sản gắn với yêu cầu bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa
Lịch sử phát triển của các quốc gia cũng như tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam cho thấy mối liên hệ mật thiết giữa sự phát triển của văn hóa với những giai đoạn hưng thịnh của đất nước. Văn hóa Việt Nam là kết tinh những giá trị được hình thành, bồi đắp qua nhiều thế hệ, đồng thời là nguồn lực nội sinh góp phần hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh của con người Việt Nam. Trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc và quá trình định hình một trật tự mới, cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng mở rộng về phạm vi và phương thức. Bên cạnh tiềm lực quân sự và năng lực kinh tế, hệ giá trị, khả năng tạo dựng ảnh hưởng và sức cạnh tranh của các ngành công nghiệp văn hóa đang trở thành những yếu tố quan trọng trong việc xác lập vị thế quốc gia trên trường quốc tế.

Tư duy lý luận của Đảng
về văn hóa được hình thành và phát triển qua nhiều giai đoạn, gắn với những yêu
cầu cụ thể của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước. Từ Đề cương về văn hóa Việt
Nam năm 1943, Nghị quyết số 03-NQ/TW tại Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII năm
1998, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ
sung, phát triển năm 2011), đến Nghị quyết số 33-NQ/TW tại Hội nghị Trung ương
9 khóa XI năm 2014, quan điểm về vị trí và vai trò của văn hóa ngày càng được bổ
sung, hoàn thiện. Trong tiến trình đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW thể hiện bước
phát triển đáng chú ý trong nhận thức về vai trò của văn hóa đối với sự phát
triển đất nước. Nếu trước đây, văn hóa chủ yếu được nhấn mạnh với tư cách là “nền
tảng tinh thần của xã hội”, thì tại Nghị quyết này, văn hóa và con người được
xác định là “nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột,
hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước” (Bộ Chính trị, 2026, mục
I.1).
Sự thay đổi trong
cách định vị này đặt ra yêu cầu điều chỉnh phương thức quản lý và phát triển
văn hóa. Thay vì chủ yếu dựa vào cơ chế bao cấp và hỗ trợ ngân sách, chính sách
văn hóa ngày càng chú trọng hơn đến việc tạo lập môi trường thuận lợi, huy động
nguồn lực xã hội, khuyến khích sáng tạo và nâng cao hiệu quả khai thác các giá
trị văn hóa. Theo đó, quan niệm về đầu tư cho văn hóa cũng được nhìn nhận rộng
hơn, không đơn thuần là khoản chi phục vụ các hoạt động văn hóa, mà còn là sự đầu
tư cho nguồn lực phát triển lâu dài của đất nước. Có thể nhận diện hai định hướng
nổi bật trong Nghị quyết. Thứ nhất, đặt con người ở vị trí trung tâm,
coi sự phát triển văn hóa là điều kiện và phương tiện để hoàn thiện nhân cách
con người. Thứ hai, thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa, tạo điều kiện
để những giá trị di sản và tài nguyên văn hóa tham gia vào quá trình tạo lập
giá trị kinh tế, qua đó đóng góp thiết thực hơn cho tăng trưởng và phát triển
quốc gia (Bộ Chính trị, 2026; Nguyễn Hoàng Trung, 2026).
Hai định hướng này có
mối liên hệ chặt chẽ và cùng đặt ra một vấn đề cần được giải quyết trong thực
tiễn: khai thác giá trị kinh tế của di sản như thế nào để vừa phát huy được tiềm
năng của nguồn lực văn hóa, vừa bảo đảm tính toàn vẹn, bản sắc và ý nghĩa vốn
có của di sản. Đây cũng là cơ sở để xem xét giới hạn giữa khai thác kinh tế hợp
lý với tình trạng thương mại hóa thiếu kiểm soát, trong đó lợi ích trước mắt
trong phát triển kinh tế có nguy cơ lấn át các giá trị văn hóa và lợi ích xã hội
lâu dài.
Phát triển công nghiệp
văn hóa gắn với yêu cầu xây dựng và phát triển con người
Trong một thời gian
dài, văn hóa thường được nhìn nhận chủ yếu như lĩnh vực cần sự bảo đảm về ngân
sách nhà nước hoặc đáp ứng nhu cầu hưởng thụ tinh thần của xã hội (Nguyễn Hoàng
Trung, 2026). Với Nghị quyết số 80-NQ/TW và việc thể chế hóa một số định hướng
thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội khóa XVI, cách tiếp cận này
được mở rộng theo hướng coi văn hóa là một nguồn lực có khả năng tham gia trực
tiếp vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Các hoạt động văn hóa không chỉ
có ý nghĩa đối với đời sống tinh thần mà còn được nhìn nhận trong mối quan hệ với
tăng trưởng kinh tế, năng lực cạnh tranh và sức mạnh tổng hợp quốc gia.
Định hướng phát triển
này được cụ thể hóa bằng những mục tiêu định lượng cho từng giai đoạn. Đến năm
2030, công nghiệp văn hóa phấn đấu đóng góp 7% GDP; đồng thời hình thành từ 5 đến
10 thương hiệu quốc gia trong các lĩnh vực điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, du lịch
văn hóa, thiết kế và thời trang (Bộ Chính trị, 2026, mục II.1.2). Bên cạnh đó,
Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng 5 thương hiệu liên hoan nghệ thuật, lễ hội văn
hóa có tầm ảnh hưởng quốc tế; hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp trong lĩnh vực
công nghiệp văn hóa, đồng thời phát triển một số doanh nghiệp, cụm và khu công
nghiệp sáng tạo có khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế, dựa trên nền tảng
công nghệ cao (Bộ Chính trị, 2026, mục II.1).
Ở tầm nhìn đến năm
2045, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo được định hướng trở thành một
trong những trụ cột của phát triển bền vững, với mục tiêu đóng góp 9% GDP. Việt
Nam cũng phấn đấu xây dựng 10 thương hiệu liên hoan nghệ thuật, lễ hội văn hóa
có tầm vóc quốc tế; đồng thời có thêm khoảng 8 đến 10 di sản được UNESCO công
nhận. Trên phương diện sức mạnh mềm và năng lực xuất khẩu sản phẩm công nghiệp
văn hóa, mục tiêu được đặt ra là đưa Việt Nam vào nhóm 3 quốc gia dẫn đầu ASEAN
và nhóm 30 quốc gia đứng đầu thế giới (Bộ Chính trị, 2026, mục II.2).
Việc xác lập các mục
tiêu tăng trưởng không đồng nghĩa với việc lấy hiệu quả kinh tế làm tiêu chí
duy nhất trong phát triển văn hóa. Ngay tại quan điểm chỉ đạo thứ hai, Nghị quyết
khẳng định: “Phát triển văn hóa vì sự hoàn thiện nhân cách con người xã hội
chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới và xây dựng con người để phát triển văn hóa”.
Quan điểm này cho thấy con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là đối tượng thụ
hưởng và là trung tâm của quá trình phát triển văn hóa. Trong mối quan hệ đó,
hình mẫu con người văn hóa không chỉ phản ánh những giá trị mà xã hội hướng tới,
mà còn góp phần định hướng việc hình thành và thực hành các hệ giá trị trong đời
sống.
Trên cơ sở kế thừa tư
tưởng “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” của Chủ tịch Hồ Chí Minh và những
định hướng được Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh tại Hội nghị Văn hóa
toàn quốc ngày 24/11/2021, Nghị quyết đặt ra yêu cầu xây dựng và thực hiện đồng
bộ các hệ giá trị. Cụ thể, hệ giá trị quốc gia bao gồm chín phẩm chất: hòa
bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh
phúc. Hệ giá trị văn hóa được xác định với năm giá trị: dân tộc, dân chủ, nhân
văn, khoa học; hệ giá trị gia đình hướng đến các tiêu chí ấm no, hạnh phúc, tiến
bộ, văn minh. Đối với con người Việt Nam, tám giá trị cốt lõi được xác định gồm
yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương và
sáng tạo (Bộ Chính trị, 2026, mục III.3).
Xét trong mối quan hệ
với công nghiệp văn hóa, xây dựng con người và phát triển các ngành công nghiệp
văn hóa có sự tác động qua lại. Một mặt, khi được tổ chức và phát triển phù hợp,
công nghiệp văn hóa có thể tạo thêm nguồn lực cho hoạt động bảo tồn, phục hồi
di sản, cải thiện điều kiện sáng tạo và nâng cao đời sống của đội ngũ văn nghệ
sĩ. Thông qua các sản phẩm và dịch vụ văn hóa có chất lượng, lĩnh vực này góp
phần mở rộng khả năng tiếp cận các giá trị văn hóa, nghệ thuật của công chúng.
Mặt khác, một xã hội có nền tảng văn hóa tốt, với những cá nhân được hình thành
và bồi đắp về tri thức, trách nhiệm, năng lực sáng tạo và ý thức xã hội, chính
là điều kiện quan trọng để phát triển nguồn nhân lực cho các ngành công nghiệp
văn hóa, cũng như hình thành lực lượng công chúng có khả năng tiếp nhận và đánh
giá các sản phẩm văn hóa một cách chủ động.
Dẫu vậy, mối quan hệ
giữa phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng con người không phải lúc nào
cũng tự động tạo ra những tác động tích cực. Trước thực trạng hoạt động văn hóa
ngày càng gắn với cơ chế thị trường, áp lực doanh thu và lợi nhuận đã và đang
làm thay đổi cách thức sáng tạo, sản xuất và phổ biến các sản phẩm văn hóa. Giá
trị kinh tế có nguy cơ trở thành tiêu chí chi phối, khiến các giá trị xã hội,
nhân văn và bản sắc văn hóa bị xem nhẹ. Đây cũng là vấn đề được Nghị quyết trực
tiếp đề cập khi yêu cầu “…đấu tranh khắc phục khuynh hướng ‘thương mại hóa’,
chỉ coi trọng, đề cao một chiều lợi ích kinh tế trong hoạt động văn hóa, coi nhẹ
lợi ích xã hội, nhân văn”.
Trong bối cảnh đó, việc
xác định văn hóa là “hệ điều tiết” cho phát triển nhanh và bền vững đất nước có
ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Văn hóa không chỉ cung cấp hệ chuẩn mực để định hướng
hành vi của các chủ thể tham gia thị trường, mà còn góp phần xác lập giới hạn đối
với những hoạt động khai thác tài nguyên văn hóa vì mục tiêu kinh tế. Nếu pháp
luật tạo lập khuôn khổ và những giới hạn mang tính bắt buộc, thì các giá trị
văn hóa và chuẩn mực xã hội có khả năng điều chỉnh hành vi từ bên trong, thông
qua nhận thức và ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức.
Nhận diện những hạn
chế và nguy cơ thương mại hóa trong khai thác di sản và phát triển con người
Thực tiễn phát triển
văn hóa thời gian qua cho thấy những hạn chế về nhận thức, thể chế và nguồn lực
vẫn là những trở ngại đáng kể đối với việc bảo tồn và khai thác các giá trị di
sản:
Thứ nhất, định hướng phát triển văn hóa ở một số lĩnh vực
còn thiếu tính cụ thể. Việc chưa xây dựng được hệ thống tiêu chí và chỉ số đánh
giá phù hợp khiến quá trình phân bổ nguồn lực đôi khi còn dàn trải, đồng thời
gây khó khăn cho việc theo dõi và đánh giá hiệu quả thực hiện chính sách. Một số
chủ trương về văn hóa tuy có định hướng đúng đắn nhưng khó triển khai trong thực
tế do thiếu hành lang pháp lý và cơ chế thực hiện rõ ràng.
Thứ hai, nguồn lực đầu tư cho văn hóa vẫn còn hạn chế
so với yêu cầu phát triển. Trong giai đoạn 2018–2022, ngân sách nhà nước dành
cho văn hóa trung bình chỉ chiếm 1,57% tổng chi thường xuyên, tương đương khoảng
10.500 tỷ đồng mỗi năm (Hương Giang, 2022). Mức đầu tư này đặt ra thách thức đối
với việc duy trì hoạt động của các thiết chế văn hóa, bảo tồn di sản và hỗ trợ
các hoạt động sáng tạo, nhất là trong bối cảnh yêu cầu phát triển công nghiệp
văn hóa ngày càng cao như hiện nay.
Thứ ba, những bất cập về yếu tố thể chế tiếp tục hạn
chế khả năng tham gia của khu vực tư nhân. Các quy định liên quan đến hợp tác
công - tư (PPP) còn phức tạp, trong khi cơ chế định giá, quản lý và khai thác
tài sản vô hình, đặc biệt là tài sản trí tuệ, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực
tiễn.
Thứ tư, trong một thời gian dài, phương thức quản lý
và khai thác di sản chủ yếu tập trung vào yêu cầu bảo tồn nguyên trạng, trong
khi việc nghiên cứu khả năng phát huy giá trị di sản gắn với đời sống đương đại
và sinh kế cộng đồng chưa được quan tâm tương xứng.
Bên cạnh những hạn chế
về cơ chế và nguồn lực, môi trường văn hóa cũng đang chịu tác động từ mặt trái
của kinh tế thị trường và sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số xuyên biên
giới (như Facebook, TikTok, X…). Những biểu hiện như lối sống thực dụng, chủ
nghĩa trọng vật chất cực đoan, tình trạng lợi ích nhóm trong hoạt động văn hóa,
sự thờ ơ trước các vấn đề xã hội và khuynh hướng hình thức chủ nghĩa đã được
Nghị quyết nhận diện như những vấn đề cần quan tâm (Bộ Chính trị, 2026, mục
III.3). Đồng thời, sự phổ biến của các nền tảng xuyên biên giới đặt ra thách thức
mới đối với khả năng bảo vệ và lan tỏa các giá trị văn hóa trong môi trường số.
Cơ chế đề xuất và thuật toán phân phối nội dung của các nền tảng này có thể tác
động đáng kể đến thói quen tiếp nhận thông tin và sự chú ý của công chúng. Đối
với thanh thiếu niên, việc thường xuyên tiếp xúc với nội dung lệch chuẩn, thiếu
kiểm chứng hoặc cổ súy những hành vi phản giá trị có thể ảnh hưởng đến quá
trình hình thành nhận thức và hệ chuẩn mực ứng xử.
Các định hướng và giải
pháp phát triển công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn di sản và xây dựng con người
Để giải quyết mối
quan hệ giữa mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa, với mức đóng góp dự kiến
7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045, và yêu cầu xây dựng con người Việt
Nam phát triển toàn diện, cần có cách tiếp cận đồng bộ. Các giải pháp không chỉ
hướng đến việc mở rộng quy mô hoạt động kinh tế văn hóa mà còn phải tạo lập cơ
chế bảo đảm lợi ích từ khai thác di sản được phân bổ hợp lý:
Thứ nhất, xây dựng mô
hình khai thác giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế địa phương và cơ chế bảo
vệ quyền sở hữu trí tuệ
Cần chuyển từ cách tiếp
cận chủ yếu chú trọng bảo tồn nguyên trạng sang phương thức bảo tồn gắn với
phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại. Điều này phù hợp với yêu cầu
kết hợp bảo tồn di sản và phát triển bền vững được đề cập trong các định hướng
của UNESCO, đồng thời tránh việc khai thác di sản theo hướng đơn thuần biến
chúng thành hàng hóa phục vụ thị trường. Đối với các khu di sản thế giới và đô
thị di sản, cần nghiên cứu khả năng đánh giá tổng giá trị kinh tế, qua đó nhận
diện đầy đủ hơn những lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường mà di sản mang lại.
Trên cơ sở đó, có thể xây dựng các mô hình phát triển kinh tế gắn với di sản,
trong đó sinh kế của cộng đồng địa phương được đặt trong mối quan hệ trực tiếp
với yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.
Cùng với đó, cần hoàn
thiện khung pháp lý về quyền và trách nhiệm bảo tồn của nhà đầu tư đối với các
hình thức khai thác di sản. Bốn phương thức có thể được đề cập gồm: đầu tư dự
án độc lập gắn với không gian di sản; thuê, liên doanh, liên kết trong khai
thác tài sản công; đầu tư theo phương thức PPP; và xã hội hóa gắn với quyền
khai thác thương mại (Thái Quốc Phong, 2026). Dù áp dụng phương thức nào, các
điều kiện về bảo tồn và phân phối lợi ích một cách bình đẳng cần được quy
định rõ ràng nhằm hạn chế tình trạng khai thác vượt quá khả năng chịu tải của
di sản hoặc không bảo đảm quyền lợi của cộng đồng địa phương.
Thứ hai, hoàn thiện
cơ chế tài chính và mở rộng hợp tác giữa Nhà nước với khu vực tư nhân trong
phát triển công nghiệp văn hóa
Theo quan điểm tại
Nghị quyết, vốn đầu tư của Nhà nước có vai trò khởi tạo và định hướng, trong
khi khu vực tư nhân cùng các nguồn lực xã hội là những thành tố quan trọng
trong quá trình mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả hoạt động. Nguồn lực nhà nước,
do đó cần được sử dụng theo hướng tạo điều kiện và dẫn dắt các nguồn vốn xã hội
tham gia vào lĩnh vực văn hóa. Trước hết, cần bảo đảm mức chi ngân sách nhà nước
cho văn hóa tối thiểu 2% tổng chi ngân sách hằng năm và có lộ trình điều chỉnh
phù hợp với yêu cầu thực tiễn, gắn với Chương trình mục tiêu quốc gia về phát
triển văn hóa giai đoạn 2025–2035. Nguồn kinh phí cần được ưu tiên cho ba nhóm
nhiệm vụ: đào tạo và đãi ngộ nhân tài; ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi
số; đặt hàng sáng tạo các công trình, tác phẩm có giá trị cao về tư tưởng, nội
dung và nghệ thuật. Trong đó, cơ chế đặt hàng của Nhà nước cần hướng đến việc hỗ
trợ các tác phẩm có chất lượng, đồng thời góp phần duy trì sự hiện diện của những
giá trị văn hóa dân tộc và định hướng phát triển văn hóa đại chúng theo các
nguyên tắc “dân tộc hóa”, “khoa học hóa” (Bộ Chính trị, 2026, mục III.4).
Bên cạnh nguồn vốn
ngân sách, cần nghiên cứu và triển khai các mô hình hợp tác công - tư phù hợp với
đặc thù của lĩnh vực văn hóa, ví dự như “lãnh đạo công – quản trị tư”, “đầu tư
công – quản lý tư” và “đầu tư tư – sử dụng công”. Các mô hình này có thể được kết
hợp với cơ chế bảo trợ văn hóa, nghệ thuật tự nguyện và phi lợi nhuận nhằm mở rộng
sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội và các cá nhân có khả năng đóng
góp. Trong quá trình thực hiện, Nhà nước cần giữ vai trò bảo đảm lợi ích công
và kiểm soát các điều kiện liên quan đến bảo tồn, tiếp cận văn hóa.
Về thể chế, cần xây dựng
và hoàn thiện Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Luật cần tạo cơ sở pháp lý
cho việc hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, kết nối các khâu từ sáng
tạo, sản xuất, phân phối đến tiêu dùng; đồng thời nghiên cứu phát triển sàn
giao dịch sản phẩm văn hóa dưới dạng tài sản. Cùng với đó, các chính sách ưu
đãi được quy định tại Nghị quyết số 28/2026/QH16 cần được triển khai đồng bộ.
Việc thí điểm Quỹ văn hóa, nghệ thuật theo mô hình công – tư hoặc đầu tư mạo hiểm,
cũng như xây dựng cơ chế bảo lãnh tín dụng đối với các khoản vay có tài sản bảo
đảm là tài sản trí tuệ, sẽ góp phần tháo gỡ khó khăn về vốn cho doanh nghiệp
sáng tạo.
Thứ ba, xây dựng và củng
cố các chuẩn mực của con người văn hóa trong hoạt động sáng tạo, kinh doanh và
quản lý
Việc phát triển công
nghiệp văn hóa cần đi cùng với quá trình hình thành các chuẩn mực đạo đức và
trách nhiệm xã hội của những chủ thể tham gia. Bốn hệ giá trị được xác định
trong Nghị quyết cần được cụ thể hóa thành những nguyên tắc ứng xử có khả năng
định hướng hoạt động sáng tạo, sản xuất, kinh doanh và quản lý văn hóa. Qua đó,
các giá trị văn hóa không chỉ tồn tại ở cấp độ định hướng mà còn được thể hiện
trong những lựa chọn và hành vi cụ thể của cá nhân, tổ chức. Cụ thể, đó là đội
ngũ doanh nhân có đạo đức kinh doanh và khả năng kết
hợp lợi ích kinh tế với việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Đó còn là đội
ngũ trí thức, văn nghệ sĩ và nghệ nhân dân gian với vai trò chủ động, tích cực trong
sáng tạo, bảo tồn và truyền bá các giá trị văn hóa. Đó cũng là việc đánh giá sản
phẩm văn hóa đại chúng trên cơ sở tôn trọng quyền sáng tạo, nhưng không đồng
nghĩa với việc xem nhẹ các chuẩn mực văn hóa trong sáng tạo.
Riêng đối với đội ngũ
văn nghệ sĩ, việc bảo đảm điều kiện sáng tạo và chế độ đãi ngộ phù hợp có ý
nghĩa quan trọng đối với chất lượng phát triển văn hóa. Chính sách đãi ngộ cần
quan tâm đến đặc thù nghề nghiệp, nhất là đối với nghệ thuật biểu diễn truyền
thống, nghệ thuật cổ điển, và những người hoạt động trong điều kiện khó khăn.
Các chế độ phụ cấp ưu đãi nghề, bồi dưỡng luyện tập và biểu diễn cần được xem
xét phù hợp với tính chất lao động của từng lĩnh vực. Đồng thời, cần có những
quy định cụ thể nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, cũng như vị thế nghề
nghiệp của đội ngũ sáng tạo văn hóa.
Thứ tư, tăng cường
năng lực quản trị văn hóa trên không gian số và bảo vệ các giá trị văn hóa
trong môi trường mạng
Sự phát triển của
công nghệ số đang làm thay đổi phương thức sáng tạo, phổ biến và tiếp nhận các
sản phẩm văn hóa, đồng thời mở ra những vấn đề mới trong quản lý và bảo vệ các
giá trị văn hóa. Trong bối cảnh đó, chủ quyền văn hóa trên không gian số không
chỉ gắn với khả năng kiểm soát nội dung mà còn liên quan đến năng lực xây dựng
hạ tầng dữ liệu, quản trị các nền tảng và bảo đảm sự hiện diện của văn hóa Việt
Nam trong môi trường số. Việc hình thành Nền tảng văn hóa số toàn dân vì thế có
ý nghĩa trong việc mở rộng khả năng tiếp cận di sản, lưu trữ dữ liệu văn hóa và
kết nối các chủ thể sáng tạo.
Mô hình quản trị văn
hóa trên không gian số cũng đang chuyển dần từ phương thức quản lý tập trung
sang sự tham gia của nhiều chủ thể, bao gồm Nhà nước, thị trường, xã hội và cộng
đồng sáng tạo. Theo định hướng của Nghị quyết, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu
kiểm gắn với yêu cầu minh bạch hóa tiêu chuẩn sản phẩm văn hóa số, xác định
trách nhiệm của các nền tảng và nâng cao trách nhiệm giải trình đối với nội
dung được cung cấp, phân phối. Cùng với đó, hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia và
các thiết chế văn hóa ứng dụng công nghệ như bảo tàng mở, nhà hát di động, thư
viện số, lớp học nghệ thuật trực tuyến đang trở thành những phương thức mở rộng
không gian thụ hưởng văn hóa. Việc xây dựng Bộ quy tắc ứng xử trên không gian số,
xử lý thông tin sai lệch, độc hại và nâng cao khả năng nhận diện nội dung của
công chúng có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế những tác động tiêu cực đến
nhận thức, hành vi và chuẩn mực văn hóa xã hội.
Thứ năm, nâng cao hiệu
quả hoạt động của thiết chế văn hóa cơ sở và đổi mới giáo dục thẩm mỹ
Hiệu quả phát triển
văn hóa một phần được thể hiện chính trong đời sống của cộng đồng, thông qua khả
năng tiếp cận, tham gia và sáng tạo các giá trị văn hóa của người dân. Bởi vậy,
thiết chế văn hóa cơ sở và giáo dục thẩm mỹ giữ vị trị quan trọng trong việc
duy trì đời sống văn hóa thường xuyên, góp phần hình thành môi trường văn hóa
lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội. Trong cách tiếp cận này, người
dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể tham gia tổ chức, sáng tạo
và duy trì các hoạt động văn hóa phù hợp với đặc điểm của từng cộng đồng.
Một nội dung đáng chú
ý khác là việc xác định ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, với chế độ
nghỉ làm việc hưởng nguyên lương theo định hướng được nêu. Đây không đơn thuần
là một ngày kỷ niệm mà còn có thể trở thành dịp mở rộng các hoạt động văn hóa,
nghệ thuật trong cộng đồng, tạo điều kiện để người dân tiếp cận và tham gia vào
đời sống văn hóa.
Thứ sáu, nâng cao sức
mạnh mềm quốc gia thông qua phát triển sản phẩm văn hóa mang bản sắc dân tộc và
thúc đẩy du lịch bền vững
Sức hấp dẫn văn hóa của
một quốc gia trên trường quốc tế không chỉ được quyết định bởi những giá trị sẵn có của di sản
mà còn phụ thuộc vào khả năng chuyển hóa các giá trị văn hóa thành những sản phẩm
có sức sống trong đời sống đương đại. Theo định hướng tại Nghị quyết, công nghiệp
văn hóa Việt Nam tập trung phát triển 10 lĩnh vực, bao gồm điện ảnh, âm nhạc, mỹ
thuật, du lịch văn hóa, thiết kế, thời trang, thủ công truyền thống, trò chơi
điện tử, ẩm thực và phần mềm, nội dung số (Bộ Chính trị, 2026, mục III.6). Điểm
đáng chú ý là các lĩnh vực này vừa tạo điều kiện khai thác những giá trị đặc sắc
của văn hóa dân tộc, vừa cho phép kết hợp với công nghệ và phương thức sản xuất
hiện đại, tạo điều kiện hình thành những sản phẩm có giá trị gia tăng cao, đáp ứng
nhu cầu đa dạng của thị trường trong nước và quốc tế.
Quá trình hội nhập quốc
tế cũng đặt ra yêu cầu gắn kết chặt chẽ hơn giữa phát triển văn hóa với hoạt động
kinh tế và quan hệ đối ngoại. Trong bối cảnh đó, việc đưa các quy định về quyền
tác giả và sở hữu trí tuệ vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới có ý
nghĩa thiết thực đối với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể
sáng tạo. Đây đồng thời là cơ sở để sản phẩm văn hóa Việt Nam tiếp cận thị trường
nước ngoài trong một khuôn khổ pháp lý rõ ràng hơn. Bên cạnh việc mở rộng thị
trường, chủ trương thành lập thêm từ 1 đến 3 trung tâm văn hóa Việt Nam ở nước
ngoài, ưu tiên những quốc gia có quan hệ đối tác chiến lược toàn diện, cho thấy
sự quan tâm đến việc xây dựng các không gian giới thiệu, quảng bá văn hóa và
duy trì hoạt động giao lưu thường xuyên với các đối tác quốc tế.
*
*
*
Nghị quyết số
80-NQ/TW, Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội và định hướng xây dựng Luật
Phát triển công nghiệp văn hóa đã và đang tạo lập cơ sở chính trị, pháp lý quan
trọng, góp phần cụ thể hóa và thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng và
Nhà nước về phát triển văn hóa trong bối cảnh mới. Những định hướng này không
chỉ thể hiện sự quan tâm ngày càng sâu sắc đối với vai trò của văn hóa trong tiến
trình phát triển đất nước, mà còn đặt ra yêu cầu hoàn thiện hệ thống thể chế,
chính sách và cơ chế quản lý nhằm bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất và khả thi
trong quá trình tổ chức thực hiện. Theo đó, phát triển văn hóa từng bước được định
hình trong một khuôn khổ thể chế rõ ràng và toàn diện hơn, tạo điều kiện thuận
lợi để chuyển hóa các mục tiêu, định hướng chiến lược thành những chương trình,
kế hoạch và hoạt động cụ thể trong thực tiễn. Đặc biệt, việc thúc đẩy phát triển
công nghiệp văn hóa cần được nhìn nhận như một quá trình khai thác, phát huy
các giá trị và nguồn lực văn hóa trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa yêu cầu phát
triển kinh tế với nhiệm vụ bảo tồn, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Điều này đồng nghĩa với việc phát triển công nghiệp văn hóa không thể chỉ được
đánh giá thông qua các chỉ số về doanh thu, quy mô thị trường hay hiệu quả
thương mại, mà cần được xem xét trong mối tương quan với các giá trị xã hội,
nhân văn, thẩm mỹ và bản sắc văn hóa./.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Bộ Chính trị. (2026). Nghị
quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hoá Việt Nam. Ban Chấp hành Trung ương
Đảng Cộng sản Việt Nam.
Hương Giang (2022), Chủ
tịch Quốc hội: Thể chế phải kiến tạo cho chấn hưng và phát triển văn hóa. Báo Thanh tra.
https://thanhtra.com.vn/xa-hoi-C5ACF42DB/chu-tich-quoc-hoi-the-che-phai-kien-tao-cho-chan-hung-va-phat-trien-van-hoa-E1225B19.html,
Nguyễn Hoàng Trung.
(2026). Từ “nền tảng tinh thần” đến “nguồn lực phát triển”: Chuyển đổi tư duy về
văn hóa theo Nghị quyết số 80-NQ/TW. Tạp chí Dân chủ và Pháp luật. https://danchuphapluat.vn/tu-nen-tang-tinh-than-den-nguon-luc-phat-trien-chuyen-doi-tu-duy-ve-van-hoa-theo-nghi-quyet-so-80-nqtw-10210.html
Phong Điệp. (2026). Hoàn
thiện thể chế, tạo đà cho văn hóa bứt phá. Báo Nhân Dân điện tử. https://nhandan.vn/hoan-thien-the-che-tao-da-cho-van-hoa-but-pha-post959334.html
Thái Quốc Phong. (2026).
Hoàn thiện pháp luật về các phương thức tiếp cận, khai thác di sản văn hóa để
phát triển du lịch theo Nghị quyết số 80-NQ/TW. Tạp chí Dân chủ và Pháp luật,
(456). https://danchuphapluat.vn/hoan-thien-phap-luat-ve-cac-phuong-thuc-tiep-can-khai-thac-di-san-van-hoa-de-phat-trien-du-lich-theo-nghi-quyet-so-80-nqtw-10697-10697.html
Chi Đoàn Viện Nghiên cứu Văn hóa