Nguồn: Hình minh họa tạo bởi công cụ Trí tuệ nhân tạo (AI)

Trong một bài viết có tựa đề “Tản mạn: Quân sự hóa ngôn ngữ chống dịch”[1], GS. Nguyễn Văn Tuấn - vị bác sĩ nổi tiếng về di truyền và dịch tễ học đã chỉ ra rằng Vũ khí; Chống dịch như chống giặc; Giáp công; Xốc tới mặt trận; Giải phóng; Lơ là, mất cảnh giác,… là “những chữ” hay “cách dùng chữ” rất phổ biến trong phòng chống Covid-19 kể từ khi dịch bệnh này bùng phát ở Việt Nam từ đầu năm 2020 cho đến nay. Tất cả những cách diễn đạt đó nói lên một xu hướng chung, là quân sự hoá ngôn ngữ chống dịch; và điều này, trong suy nghĩ của ông, không phải là một ý tưởng hay. Dưới góc nhìn của một chuyên gia dịch tễ học, ông cho rằng, những cách diễn đạt như vậy là thiếu tường minh, mù mờ, không có ích, dễ khiến người khác hiểu lầm, hiểu sai tình hình thực tế. Ông đưa ra ví dụ, “Chống dịch như chống giặc” - khẩu hiệu mà chúng ta hay thấy trên hệ thống truyền thông, thoạt đầu nghe qua, thì cũng hay hay vì có vần điệu, nhưng nghĩ lại thì lối ví von đó không đúng. Vì “rõ ràng, virus không phải là giặc hiểu theo nghĩa ‘kẻ thù’ cố ý tấn công và tiêu diệt chúng ta. Virus là một loại vi sinh vật tiến hoá khôn lường, và chúng tấn công chúng ta qua… chúng ta. Chúng lây lan, nhân bản... Chúng cạnh tranh với chúng ta để tồn tại, và cách chúng cạnh tranh là tiến hoá. Chúng ta có thể giết kẻ thù, nhưng chúng ta khó có thể giết virus vì chúng biến hoá liên tục. Virus không phải là kẻ thù hiểu theo nghĩa có kế hoạch tiêu diệt chúng ta. Bên cạnh sự chia sẻ với GS. Nguyễn Văn Tuấn về sự tồn tại của hiện tượng quân sự hóa ngôn ngữ chống dịch, những diễn giải về “cái-lý-để-tồn-tại” (rationale) hay ý nghĩa và tính hữu dụng của hiện tượng này từ góc nhìn văn hóa sẽ giúp những bàn luận về tính chính trị của kí ức và văn hóa hậu chiến ở Việt Nam hiện nay trở nên sâu sắc hơn.

Tính chiến đấu của ngôn ngữ chống dịch: Những khẩu hiệu đanh thép

Với trường hợp nhiễm bệnh đầu tiên được xác nhận vào ngày 23/1/2020, đại dịch Covid-19 đã chính thức xuất hiện tại Việt Nam. Kể từ thời điểm đó đến khi dịch bùng phát, Nhà nước đã có nhiều sách lược và biện pháp cụ thể để kiểm soát dịch bệnh, như tiến hành khai báo y tế, thực hiện giãn cách xã hội, xét nghiệm nhanh và tiêm chủng vaccine cho nhân dân, ban hành gói hỗ trợ 62.000 tỉ - hỗ trợ trực tiếp những người khó khăn do dịch Covid-19… Bên cạnh đó, trong bối cảnh phức tạp của dịch bệnh, công tác tư tưởng, tuyên truyền cũng đặc biệt được chú trọng. Ngày 27/1/2020 (mùng 3 Tết Canh Tý), tức 4 ngày sau khi ca mắc đầu tiên được ghi nhận, chủ trì cuộc họp về phòng, chống dịch Covid-19, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc (nay là Chủ tích Nước) nêu rõ: “Chống dịch như chống  giặc[2]… Cả hệ thống chính trị phải vào cuộc”. Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 2/4/2020 đã có bài viết phân tích cụ thể khẩu hiệu này trên các phương diện: “vì sao chống dịch phải như chống giặc”, “mục tiêu chống giặc”, “quan điểm và phương châm chống giặc”, “sức mạnh và lực lượng chống giặc”, “phương thức chống giặc”. Bài viết kết thúc bằng việc khẳng định khẩu hiệu “Chống dịch như chống giặc” trong phòng, chống dịch COVID-19 là sự vận dụng sáng tạo chỉ dẫn[3] của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong tác phẩm Đường cách mệnh và tin tưởng rằng “tất yếu Việt Nam sẽ sớm giành thắng lợi trước thứ giặc nguy hiểm này”.

Tháng 3/2020, khi dịch bùng phát, nhắc lại câu châm ngôn “Hiểu ta, hiểu địch, trăm trận trăm thắng”, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nhận định, lúc này, dịch đến từ nhiều nguồn, nhiều hướng, mức độ phức tạp hơn, cần triển khai cùng lúc nhiều mặt trận. Thủ tướng nhấn mạnh đến “thời điểm vàng”, “giờ vàng” trong phòng, chống dịch: “Việt Nam có 12 ngày đêm chiến thắng Điện Biên Phủ trên không năm 1972, giờ đây chúng ta có 15 ngày hoặc hơn thế nữa để chiến thắng dịch bệnh… Đây là trách nhiệm nặng nề, vinh dự của tất cả hệ thống của chúng ta” (Báo điện tử Chính phủ, ngày 30/3/2020). Thủ tướng cũng nhắc lại và nhấn mạnh tinh thần trong bức điện của Bộ Tư lệnh Quân đội Nhân dân Việt Nam ngày 7/4/1975, là “thần tốc, thần tốc hơn nữa, táo bạo, táo bạo hơn nữa. Tranh thủ từng giờ, từng phút, xốc tới mặt trận, giải phóng miền Nam. Quyết chiến và toàn thắng!". Tinh thần này, theo người đứng đầu Chính phủ, cần phải được vận dụng triệt để trong công cuộc phòng, chống dịch bệnh hiện nay.

Kế đó, ngày 1/4/2020, Thủ tướng đã kí Quyết định 447/QĐ-TTg về việc công bố dịch trên toàn quốc. Từ đây, “toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta lại bước vào “cuộc chiến đấu trong thời bình” - cuộc chiến phòng, chống dịch COVID-19, với tư tưởng chỉ đạo và phương châm hành động là Chống dịch như chống giặc” (Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, ngày 2/4/2020).

Sang đến năm 2021, tình hình dịch bệnh bước sang giai đoạn mới: diễn biến khó lường và phức tạp hơn, số ca mắc và số người tử vong tăng lên đáng kể, đời sống nhân dân gặp muôn vàn khó khăn… Vẫn kiên định tinh thần “chống dịch như chống giặc”, tuy nhiên, căn cứ vào tình hình thực tế, Nhà nước đã có những điều chỉnh trong chiến lược, chuyển hướng phòng, chống dịch từ tập trung sang kết hợp hài hòa giữa chỉ đạo tập trung với tổ chức thực hiện theo hướng phân cấp, phân quyền, nhất là chú trọng tới cấp xã, phường, thị trấn. Thủ tướng đương nhiệm Phạm Minh Chính đã nêu rõ phương châm phòng, chống dịch từ xa, từ sớm, từ cơ sở, lấy xã, phường làm “pháo đài”, người dân là “chiến sĩ”, là trung tâm, chủ thể trong phòng, chống dịch... Trên trang Thông tin điện tử của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (8/9/2021) còn có bài viết “Hiểu đúng về ‘pháo đài’ chống dịch” nhằm giải thích rõ nội hàm của các khái niệm “pháo đài”, “chiến sĩ”, “trung tâm”, giúp người dân hiểu đúng phương châm phòng, chống dịch của Nhà nước.

Theo Thông tấn xã Việt Nam, ngày 1/9/2021, Văn phòng Chính phủ đã ra Thông báo kết luận của Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tại cuộc họp trực tuyến toàn quốc về công tác phòng, chống dịch COVID-19; trong đó Thủ tướng yêu cầu giữ vững tinh thần “chống dịch như chống giặc”, tổng tiến công toàn lực, thần tốc để chặn đứng, đẩy lùi sự lây lan của dịch bệnh, ổn định tình hình và khôi phục sản xuất, kinh doanh.

Trong chuyến đi kiểm tra công tác thu dung, điều trị bệnh nhân COVID-19 tại các trung tâm hồi sức tích cực của Bộ Y tế thiết lập trên địa bàn Tp. Hồ Chí Minh ngày 16/8/2021, Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thành Long đã nhấn mạnh cần điều phối ngay trang thiết bị, thuốc cho các trung tâm "làm sao để các thầy thuốc có vũ khí đánh giặc tốt nhất, người bệnh được điều trị nhanh nhất". (Theo Cổng thông tin của Bộ Y tế về đại dịch Covid-19, ngày 16/8/2021). Không chỉ là thuốc và trang thiết bị y tế, vũ khí chống dịch còn là, như nguyên Phó Thủ tướng Trương Hòa Bình nhận định, “vắc-xin + 5K + công nghệ” (báo Tuổi trẻ, ngày 29/6/2021), như Chủ tịch Hội nhạc sĩ Việt Nam Đỗ Hồng Quân chia sẻ, giai điệu và lời ca (Báo Thái Nguyên, ngày 3/9/2021). Người nhạc sĩ đó cho biết, trong hai năm qua, trên mặt trận chống dịch COVID-19, các văn nghệ sĩ đã trở thành những chiến sĩ, mỗi bộ môn nghệ thuật đều có những cách thức riêng để trở thành vũ khí cùng chung cuộc chiến chống đại dịch với các lực lượng khác. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung - người được công chúng biết đến nhiều với tác phẩm Nhật kí của mẹ - đã đóng góp một sáng tác có tựa đề “Chống dịch như chống giặc”.

Bên cạnh đó, cách nói “mũi giáp công chống dịch” cũng được nhiều vị lãnh đạo sử dụng. Tại cuộc họp Ban Chỉ đạo Quốc gia phòng, chống dịch Covid-19 vào sáng 18/7 /2021, Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam yêu cầu 19 tỉnh, thành phố phía Nam thực hiện giãn cách xã hội theo Chỉ thị 16/CT-TTg, phải chia “hai mũi giáp công” linh hoạt trong phòng, chống dịch. Một mũi tập trung lực lượng tại những “vùng đỏ”, có mức độ nguy cơ dịch bệnh rất cao. Mũi còn lại thực hiện tầm soát, sàng lọc kết hợp các biện pháp đồng bộ, giữ chặt “vùng xanh” an toàn; cô lập những “vùng vàng”, làm sạch để trở thành “vùng xanh” (Báo Quân đội Nhân dân, ngày 18/7/2021). Kiểm tra công tác xét nghiệm, tiêm chủng vắc xin diện rộng tại quận Đống Đa và quận Long Biên (Hà Nội), Bộ trưởng Bộ Y tế khẳng định: “Hai mũi giáp công xét nghiệm, tiêm chủng Hà Nội đang thực hiện là rất đúng đắn” (Báo Hà Nội mới, ngày 10/9/2021).

Có thể nói rằng, trong thời gian vừa qua, những khẩu hiệu chống dịch đầy khí thế kể trên đã được các cấp lãnh đạo nhắc đi, nhắc lại nhiều lần khi trực tiếp đến chỉ đạo, kiểm tra, làm việc tại các cơ sở đang là “điểm nóng” của dịch bệnh. Không chỉ vậy, những khẩu hiệu đó còn xuất hiện với tần suất lớn, mật độ dày đặc trên các phương tiện báo chí, truyền thông đại chúng, cả chính thống lẫn mạng xã hội. Tìm kiếm cụm từ  “chống dịch như chống giăc” trên google, trong 0,32 giây, cho 2.590.000 kết quả; với cụm từ “pháo đài chống dịch”, cho 5.450.000 kết quả, trong 0,37 giây;  với cụm từ “vũ khí chống dịch, cho 45.100.000 trong 0,42 giây; với cụm từ “mũi giáp công chống dịch” cho 8.240.000 kết quả trong 0,37 giây… Vì vậy, không hề vô cớ khi nói rằng, những cách diễn đạt gợi liên tưởng đến thời chiến, những khẩu hiệu chống dịch đanh thép xuất hiện ngập tràn trên các phương tiện truyền thông đại chúng và lan tỏa ra toàn xã hội trong hai năm trở lại đây đã cho thấy sự tồn tại của hiện tượng quân sự hóa ngôn ngữ chống dịch.

Tính chính trị của kí ức và biểu hiện của văn hóa hậu chiến ở Việt Nam hiện nay

Kí ức là một đề tài khá mới mẻ trong giới nghiên cứu. Thời Khai sáng, các triết gia, khi nghiên cứu về con người, đều chủ yếu quan tâm đến lý trí, xem lý trí là năng lực tối cao để phân biệt con người với các loài động vật. Đến đầu thế kỷ XX, dưới ảnh hưởng của phân tâm học Freud, giới nghiên cứu lại đề cao vô thức, xem vô thức mới là động lực chính quyết định mọi hành vi cũng như mọi lựa chọn trong đời sống con người. Chỉ khoảng vài thập niên trở lại đây, kí ức, đặc biệt là kí ức tập thể mới hay được nhắc đến, thoạt đầu trong lĩnh vực xã hội học, sau, nổi lên trong lĩnh vực nghiên cứu văn hoá.

Kí ức có một vai trò vô cùng quan trọng đối với cả cá nhân và xã hội. Với cá nhân, kí ức là yếu tố chính tạo ra ý nghĩa cho những việc chúng ta làm, qua đó xây đắp nên hình ảnh của chính chúng ta, và đến lượt mình, những hình ảnh này lại trở thành nguyên liệu căn bản nhất kiến tạo nên căn tính/bản sắc của từng người. Vì vậy, kí ức luôn gắn liền với ý niệm về bản sắc (Hinchman và Hinchman 1997), đúng như Erik Pevernagie đã nói, “chúng ta là những gì chúng ta nhớ” (We are what we remember). Với xã hội, không có kí ức, sẽ không có lịch sử, không có văn hoá và cũng không có cộng đồng, quốc gia (Megill 1998; Assmann và Czaplicka 1995). Thậm chí, nói như Hue-Tam Ho Tai (2001) và Nathalie Huỳnh Châu Nguyễn (2009), kí ức chính là quê hương. Hơn thế, kí ức không chỉ quây tụ, hợp nhất các cá nhân lại với nhau thành một tập thể mà còn chính là chất keo gắn kết cá nhân với tập thể, cái tôi với cái ta, cái riêng với cái chung, nội tâm với ngoại giới, quá khứ với hiện tại (Finney 2011). Bất cứ sự biến thiên nào trong kí ức cũng mang lại sự thay đổi trong hình ảnh của cả cá nhân lẫn xã hội. Và bất cứ kí ức nào, dù riêng tư đến mấy, vẫn phản chiếu ánh hồi quang của cả một cộng đồng: kí ức, một mặt, kiến tạo và nuôi dưỡng căn tính cá nhân, mặt khác, góp phần định hình bản sắc tập thể; rồi chính bản sắc tập thể ấy, đến lượt nó, lại tác động ngược lại đến kí ức, biến kí ức thành một quá trình chọn lọc không ngừng. Vì thế, kí ức không phải là những gì cố định, bất biến, mà ngược lại, liên tục được tái tạo và không ngừng được tái cấu trúc. Thực chất, kí ức, một phần, là sản phẩm của quá khứ, nhưng phần khác, lại là sản phẩm của hiện tại: nó là quá khứ được hiện tại hóa. Vì được hiện tại hoá, quá khứ và kí ức nào cũng đều có tính chính trị (Halbachs 1992; Hodgkin và Radstone 2003). Kí ức, do đó, là một dạng thức diễn ngôn, một loại hình tự sự hàm chứa những nỗ lực diễn dịch và tái diễn dịch quá khứ nhằm giải quyết những tình huống và đáp ứng những yêu cầu của thực tại.

Từ lăng kính kí ức, chúng ta hãy thử nhìn vào hiện tượng “quân sự hóa ngôn ngữ chống dịch”.

Câu hỏi đặt ra là, giữa nhiều sự lựa chọn từ ngữ và phương thức thể hiện khác nhau, tại sao nhà nước và truyền thông đại chúng lại chủ động sử dụng và phổ biến cách diễn đạt “quân sự hóa ngôn ngữ chống dịch” như vậy? Ở đây, rõ ràng, những từ ngữ thuộc trường từ vựng - ngữ nghĩa chiến tranh/quân sự, như “mặt trận”, “chiến sĩ”, “vũ khí”, “mũi giáp công”, “pháo đài”, “thần tốc”, “quyết chiến”, “giải phóng”, “tổng tấn công”… được sử dụng hoàn toàn có chủ đích, cho thấy định hướng rõ rệt của nhà nước và truyền thông đại chúng trong việc đánh thức và khôi phục kí ức chiến tranh - kí ức của những năm tháng đầy bi thương nhưng cũng rất đỗi hào hùng. Khi khẳng định tầm quan trọng của “thời điểm vàng”, “giờ vàng” trong phòng, chống dịch, Chủ tịch Nước Nguyễn Xuân Phúc (khi đó là Thủ tướng) đã liên tưởng và gợi nhắc lại kí ức về trận đánh lịch sử Điện Biên Phủ trên không: “Việt Nam có 12 ngày đêm chiến thắng Điện Biên Phủ trên không năm 1972, giờ đây chúng ta có 15 ngày hoặc hơn thế nữa để chiến thắng dịch bệnh”. Khi nhấn mạnh tinh thần “thần tốc”, “táo bạo”, “tổng tấn công toàn lực”, hai vị Thủ tướng (tiền nhiệm và đương nhiệm) chắc chắn đều không quên và muốn gợi nhắc lại bức điện lịch sử do đích thân Đại tướng Võ Nguyễn Giáp, khi đó là Bí thư Quân ủy Trung ương, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, tự tay thảo vào ngày 7/4/1975[4], sau được Ban Cơ yếu mã hóa, truyền đi khắp các mặt trận trên chiến trường miền Nam như một lời “hịch tướng sĩ”. Từ những “văn bản” đó, kí ức về thời chống Mỹ, cái thời mà cả nước cùng nhau ra trận với khí thế bừng bừng, thời mà “cả dân tộc không một ai làm dự bị”[5] đã được thức tỉnh và sống lại: “Khoảnh khắc ấy hiện về/Mênh mông hồn Tổ quốc”[6]. Xa hơn nữa, dưới tác động của quan hệ “liên văn bản”[7], nó còn gợi nhắc lịch sử mấy nghìn năm chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam từ thuở cậu bé làng Phù Đổng cưỡi ngựa sắt, đánh đuổi giặc thù, dẹp yên bờ cõi cho đến thời đại của những anh bộ đội cụ Hồ.

Vậy động cơ và hậu ý chính trị nào ẩn sau việc gợi nhắc kí ức này?

Những cuộc chiến tranh luôn chiếm giữ một vị trí vô cùng lớn lao và quan trọng trong lịch sử dân tộc Việt Nam; lớn lao và quan trọng đến nỗi, nhiều ý kiến - dù có phần cực đoan - cho rằng lịch sử Việt Nam là lịch sử của những cuộc chiến và bản sắc Việt Nam chủ yếu được kiến tạo nên từ những cuộc chiến. Những hình ảnh, những câu chuyện, những kí ức chiến tranh đã hằn sâu vào tâm trí và neo đậu lại trong tâm hồn của biết bao thế hệ con người Việt Nam. Với những lớp người bước ra từ cuộc chiến, trực tiếp trải nghiệm và thấm thía mọi dư vị của chiến tranh thì kí ức ấy sống cùng với họ, đeo đẳng, choán ngợp tâm trí họ đã đành. Nhưng ngay cả với những thế hệ sinh ra và lớn lên trong thời bình thì kí ức chiến tranh vẫn tiếp tục được xây đắp và nuôi dưỡng không ngừng thông qua giáo dục phổ thông và hệ thống tuyên truyền của nhà nước. Bởi vậy, với người Việt Nam, kí ức chiến tranh là một dạng kí ức tập thể (collective memory). Bằng việc gợi nhắc, cầu viện kí ức chiến tranh, nhà nước muốn đánh thức một thứ kí ức tập thể, và hơn thế - nói như Miller (2004) - một kí ức quốc gia trong dân chúng.

Kí ức chiến tranh, tất nhiên, luôn bao gồm những mảnh kí ức đau thương. Những kí ức đau thương ấy dễ gặp gỡ và tìm thấy sự đồng điệu với những mất mát của con người thời dịch giã. Cũng giống như chiến tranh, dịch bệnh đã cướp đi sinh mạng của hàng vạn người dân, khiến hàng nghìn đứa trẻ trở thành mồ côi và biết bao gia đình lâm vào cảnh khốn cùng, tan nát…

Nhưng kí ức chiến tranh còn là những vùng kí ức hào hùng của một thời oanh liệt, cái thời “ra ngõ đã gặp anh hùng”. Trong bối cảnh dịch bệnh hoành hành, khơi dậy kí ức chiến tranh, chắc hẳn, chính quyền chủ yếu muốn đánh thức phần hào sảng của nó, muốn nhắc lại những chiến công lịch sử nhằm khơi dậy lòng dũng cảm, ý chí quật cường, tình đoàn kết toàn dân, sự thống nhất trên dưới một lòng và chủ nghĩa anh hùng cách mạng thời chiến ở những con người sống trong thời bình nhưng đang từng ngày, từng giờ đương đầu với đại dịch.

Nhắc nhớ về chiến tranh là đánh thức và kiến tạo một tưởng tượng chung, một tự sự chung, một cảm nghiệm chung, một kí ức chung ở hàng triệu người dân Việt Nam. Chính tưởng tượng chung và kí ức chung ấy đã khiến người dân Việt Nam trên khắp mọi vùng, miền đất nước trở nên một cộng đồng, là nền tảng để hình thành và vun đắp tình đoàn kết - yếu tố vô cùng cần thiết trong công cuộc chống dịch hiện nay. Ngoài ra, kí ức còn góp phần tạo nên căn tính cá nhân và bản sắc cộng đồng. Kí ức chiến tranh đã khơi dậy bản sắc của con người Việt Nam thời chiến: đó là lòng yêu nước, tính cộng đồng, kỉ cương, sự hi sinh, lòng can đảm… Đây đều là những phẩm chất quan trọng, được xiển dương để đưa người Việt Nam vượt qua và chiến thắng đại dịch.

Dân tộc nào cũng vậy, đều có không chỉ một câu chuyện chung, không chỉ một tự sự chung, không chỉ một kí ức chung… Vậy tại sao, ở Việt Nam, trong thời điểm hiện nay, kí ức chiến tranh, chứ không phải là những kí ức khác, mới chủ yếu được lựa chọn để nhắc nhớ? Ngoài điểm chung giữa chiến tranh và dịch giã là đều mang đến những tổn thất, mất mát, đau thương và khi nhắc nhớ đến chiến tranh, nhà nước muốn đánh thức những căn tính của con người thời chiến, những căn tính cần có cho công cuộc chống dịch thì còn một lý do khác, không kém phần quan trọng. Đó là, trong bối cảnh dịch giã hoành hành, với tuyên bố từ đây, toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta lại bước vào “cuộc chiến đấu trong thời bình”, nhà nước, ở một góc độ nào đó, muốn tạm thời đưa nhân dân quay trở lại với cuộc sống thời chiến; hay nói một cách chính xác hơn, muốn tạm thời tái thiết lập một văn hóa thời chiến trong tình thế dịch giã hiện tại. Khác với văn hoá thời bình, văn hoá chiến tranh hay văn hóa thời chiến, như Paul Fussell (1996) ghi nhận, bao giờ cũng là một nền văn hoá tuân phục, ở đó, tập thể bao giờ cũng được đề cao hơn cá nhân, sự thống nhất bao giờ cũng được hoan nghênh hơn sự phân rẽ, cái chung bao giờ cũng được ca tụng hơn là cái riêng. Đây được cho là những đặc điểm văn hóa cần được khuyến khích, cổ súy ở thời điểm hiện tại.

Tuy nhiên, điều quan trọng là người ta nhớ quá khứ không phải chỉ vì bịn rịn với quá khứ, lại càng không phải vì lưu luyến với chiến tranh mà còn là vì những nhu cầu thiết yếu, thời sự trong hiện tại. Khi khôi phục hay gợi nhớ kí ức chiến tranh cho mục tiêu phòng, chống dịch Covid, nhà nước và truyền thông muốn kiến tạo và “tái cấu trúc” hình ảnh của chính mình và nhân dân trong hiện tại vì yêu cầu của hiện tại: con người thời bình trở thành con người thời chiến với những căn tính và những mối lo âu đặc thù; không chỉ các bác sĩ, y tá - những người tiên phong trên tuyến đầu chống dịch - mà mỗi người dân, dù thuộc tầng lớp nào, cũng đều là một chiến sĩ trên mặt trận chống “giặc” Covid. Mỗi động thái nhớ lại, do đó, có thể được xem là một dự án của hiện tại, nó hướng tới hiện tại nhiều hơn cả quay về với quá khứ.

Qua những khẩu hiệu mang đậm tính chất quân sự được Nhà nước và truyền thông Việt Nam sử dụng trong công tác phòng, chống dịch bệnh, cũng như từ những phân tích trên, có thể nhận thấy rằng chiến tranh, hay chính xác hơn là ký ức về chiến tranh, vẫn có sức ảnh hưởng sâu rộng đối với đời sống xã hội Việt Nam đương đại. Những ký ức ấy không chỉ lưu giữ dấu ấn của một giai đoạn lịch sử mà còn trở thành nguồn chất liệu quan trọng góp phần hình thành và định hình văn hóa hậu chiến ở Việt Nam. Đối với những người từng trực tiếp trải qua chiến tranh, cuộc chiến không hoàn toàn khép lại khi tiếng súng ngừng vang. Những trải nghiệm, ký ức và tâm thế được hình thành trong chiến tranh vẫn tiếp tục hiện diện, chi phối nhận thức, tình cảm và cách ứng xử của họ trong đời sống thời bình. Ở một phương diện rộng hơn, chiến tranh tuy đã lùi xa về mặt thời gian nhưng vẫn không ngừng được tái hiện, diễn giải và trao truyền thông qua ký ức cá nhân, ký ức tập thể và các thực hành văn hóa – xã hội. Chính quá trình ấy khiến chiến tranh, dù thuộc về quá khứ, vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện tại, tham gia định hình những cách thức con người nhận thức về bản thân, cộng đồng và xã hội mà mình đang sống

*

*     *

Hiện tượng quân sự hóa ngôn ngữ chống dịch thể hiện qua những khẩu hiệu hay những phát biểu của chính quyền về phòng, chống Covid được lan truyền mạnh mẽ trên các phương tiện thông tin đại chúng và mạng xã hội. Thông qua những khẩu hiệu chống dịch này, nhà nước muốn khơi dậy kí ức chiến tranh, gợi lại một thời kì vừa bi thương vừa oai hùng - thời của hầm chông, mã tấu, súng đạn, mồ hôi, máu thịt và cũng là thời của sức mạnh đại đoàn kết toàn dân, của những trái tim quả cảm, của những sự hy sinh vĩ đại, của chủ nghĩa anh hùng cách mạng sáng chói. Nhắc nhớ một thời như thế, chính quyền muốn đánh thức những phẩm chất của con người thời chiến đang rất cần cho công cuộc toàn dân chống dịch hiện nay. Từ đó, có thể thấy rằng, không ai, đặc biệt, không một chính quyền nào, nhắc về quá khứ chỉ vì quá khứ, nói về chiến tranh chỉ vì chiến tranh. Người ta luôn gợi nhắc quá khứ từ hiện tại và cho hiện tại; luôn nói về chiến tranh để khẳng định và kiến tạo bản sắc cũng như thế đứng của chính họ ngày hôm nay.  Do đó, những nỗ lực đánh thức kí ức chiến tranh - một dạng kí ức tập thể, kí ức quốc gia - đều hàm chứa ý nghĩa chính trị: chúng nhằm phục vụ cho một dự án nào đó trong hiện tại, mà cụ thể ở đây là công cuộc “chống giặc Covid”. Điều đó cũng cho thấy, chiến tranh dù đã thuộc về quá khứ nhưng thông qua sự khơi dậy, cầu viện kí ức, nó vẫn có mặt trong thực tại, góp phần kiến tạo nên thực tại, và là chất liệu chính tạo nên văn hóa hậu chiến ở Việt Nam.

CHÚ THÍCH

[1]   https://nguyenvantuan.info/2021/08/18/tan-man-quan-su-hoa-ngon-ngu-trong-mua-dich/

[2]   Những chỗ in đậm, nghiêng là do chúng tôi nhấn mạnh.

[3]   Trong tác phẩm Đường cách mệnh, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã luận giải: “Trong mỗi giai đoạn cách mạng, Đảng căn cứ vào tình hình trong nước và trên thế giới, đề ra những khẩu hiệu, mục đích và kế hoạch đấu tranh. Đảng quy định ở giai đoạn nào thì phải dựa vào lực lượng nào, đoàn kết lực lượng nào, cô lập và phân hóa lực lượng nào, để tiêu diệt kẻ thù của giai cấp, của nhân dân. Khẩu hiệu chính trị đúng, thì toàn dân thấy rõ phương hướng, nhận rõ ai là bạn, ai là thù, đoàn kết chặt chẽ xung quanh Đảng, để đánh thắng kẻ thù của cách mạng” (Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 8, tr. 277 – 278). Dẫn theo: Chống dịch như chống giặc”, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, ngày 2/4/2020.  Nguồn: https://dangcongsan.vn/tieu-diem/chong-dich-nhu-chong-giac-551842.html

[4]   Ngày 7/4/1975, tại Tổng hành dinh Sở Chỉ huy chiến dịch, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã tự tay thảo Bức điện 157/ĐK gửi các cánh quân tham gia giải phóng miền Nam: “1. Thần tốc, thần tốc hơn nữa, táo bạo, táo bạo hơn nữa, tranh thủ từng giờ từng phút, xốc tới mặt trận, giải phóng miền Nam. Quyết chiến và toàn thắng. 2. Truyền đạt tức khắc đến đảng viên, chiến sĩ”. Bên dưới kí một chữ Văn. Bức thư ấy chính là một mệnh lệnh. Mệnh lệnh ấy đã đáp ứng nguyện vọng và tập hợp được sức mạnh tổng lực của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân cho trân chiến cuối cùng hướng tới mục tiêu giải phóng Sài Gòn, giải phóng miền Nam.

[5]  Trích từ bài thơ Ngày vĩ đại của Chế Lan Viên.

[6]   Trích từ bài thơ Dáng một dòng sông của Y Phương.

[7]   Julia Kristeva, trong bài viết “Từ, Đối thoại và Tiểu thuyết” (Word, Dialogue and Novel), cho rằng: “bất kì văn bản nào cũng được cấu trúc như một bức khảm các trích dẫn; là sự hấp thụ và biến đổi các văn bản khác. Nó không phải là một khách thể mang tính cá nhân, cô lập, tự trị mà là sản phẩm của một sự biên tập văn bản văn hóa - lịch sử”. Còn với Roland Barthes, văn bản là “một tấm lụa, được dệt từ vô số trung tâm văn hóa khác nhau”, “một không gian đa chiều kích”.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Ashplant, T. G; Dawson, G; Roper, M edit (2015), The politics of war memory and commemoration, Routledge, London and New York.

Assmann, J and Czaplicka, J (1995), “Collective memory and cultural identity”, New German Critique, No 65 Cultural history/Cultural studies, pp. 125 – 133, Duke University Press.

Finney, Patrick (2011), “On memory, identity and war”, Rethinking history, Published online: 8/1/2021, pp. 1-13.

Halbwachs, Maurice (1992), On collective memory, edited by Lewis, Coser, University of Chicago Press.

Hue-Tam Ho Tai (2001), The country of memory: Remaking the past in late socialist Vietnam, University of California press.

Hinchman, L. P and Hinchman, S (1997), Memory, identity, community: The idea pf narrative in the human sciences, State University of New York Press.

Hodgkin, K; Radstone, S (2003), Contested pasts: The politics of memory, Routledge, London and New York.

Megill, Allan (1998), “History, memory, identity”, History of the human sciences, vol 11, issue 3.

Miller, N.K (2004), “The girl in the photograph: The Vietnam war and the making national memory”, Trauma and rhetoric, vol 24, no 2, pp 261-290.

Nathalie Huỳnh Châu Nguyễn (2009), “Memory is Another Country : Women of the Vietnamese Diaspora”, Praeger.

Paul Fussell (1996), “The culture of war”, Society, 33 n6 (Sep-Oct 1996) pp.53-56.

TS. Vũ Hoàng Hiếu

Viện Nghiên cứu Văn hóa