Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại Chương trình kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946 - 9/11/2026). Ảnh: Phạm Thắng

 Ngày 9 tháng 11 năm 1946, Quốc hội khóa I đã thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, do Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp chỉ đạo soạn thảo. Ra đời trong bối cảnh nền độc lập non trẻ, đang đứng trước những thử thách sống còn, bản Hiến pháp của nước Việt Nam mới kết tinh ý chí độc lập, tinh thần đại đoàn kết và khát vọng tự do của dân tộc, xác lập nền tảng hiến định của một Nhà nước mà quyền lực thuộc về Nhân dân; độc lập dân tộc gắn với quyền làm chủ, quyền tự do dân chủ của Nhân dân; quyền lực nhà nước được tổ chức, thực hiện trên cơ sở Hiến pháp. Những giá trị nền tảng pháp lý được kế thừa, phát triển qua các bản hiến pháp sau này và trong suốt sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

 Dưới sự lãnh đạo của Đảng, trong những năm qua, công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, tạo nền móng cho sự phát triển đất nước. Bước sang giai đoạn phát triển mới, việc triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV và các nghị quyết chiến lược của Đảng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực quản trị quốc gia, hoàn thiện thể chế, pháp luật, tháo gỡ các điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực, thúc đẩy các động lực phát triển mới cho đất nước.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và các thành viên Hội đồng Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra mắt sau phiên họp đầu tiên, sáng 3/9/1945. Tại phiên họp này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt vấn đề về sự cần thiết phải có một bản Hiến pháp dân chủ cho nước Việt Nam. Ảnh: TTXVN

 Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026 là dịp nâng cao nhận thức và trách nhiệm thượng tôn Hiến pháp, pháp luật trong toàn hệ thống chính trị và xã hội. Khi quyền lực được kiểm soát, quyền con người, quyền công dân được bảo vệ và chính sách được thực thi nhất quán, niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước được củng cố, người dân và doanh nghiệp có điều kiện huy động nguồn lực, phát huy trí tuệ, sức sáng tạo vì sự phát triển đất nước. Theo nghĩa đó, thượng tôn Hiến pháp và pháp luật vừa là yêu cầu giữ vững kỷ cương, vừa là động lực kiến tạo.

Trước hết, thượng tôn Hiến pháp phải được thể hiện trong từng quyết định, từng hành động của các cơ quan, tổ chức và người có thẩm quyền. Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao nhất. Mọi quy định pháp luật phải phù hợp với Hiến pháp; mọi hoạt động công quyền phải có căn cứ, đúng thẩm quyền và chịu sự kiểm soát. Văn bản, hành vi vi phạm Hiến pháp, pháp luật phải được phát hiện, xử lý kịp thời, đúng thẩm quyền. Không thể lấy mục tiêu phát triển hay sự cấp bách của công việc làm lý do bỏ qua tính hợp hiến, hợp pháp. Đồng thời, cơ quan có thẩm quyền phải chủ động sửa đổi quy định bất cập, kịp thời tháo gỡ những trở lực đối với phát triển.

 Nghị quyết số 27-NQ/TW về xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã xác định rõ mối quan hệ Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ. Năng lực lãnh đạo, cầm quyền của Đảng được thể hiện ở chất lượng thể chế hóa chủ trương và kết quả thực hiện, đem lại chuyển biến thiết thực trong đời sống Nhân dân. Cấp ủy lãnh đạo, kiểm tra, giám sát để chủ trương được thực hiện đúng đắn; cơ quan nhà nước thực hiện đầy đủ chức năng, thẩm quyền và trách nhiệm; Nhân dân tham gia xây dựng và giám sát việc tổ chức thực hiện. Các tổ chức đảng, đảng viên hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật, gương mẫu chấp hành và chịu sự giám sát của Nhân dân.

Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội Khóa I họp tại Nhà hát Lớn, Hà Nội. Ảnh: Tư liệu

Quyền lực nhà nước là thống nhất, thuộc về Nhân dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng. Việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp phải được phân công rõ ràng, phối hợp chặt chẽ và kiểm soát hiệu quả. Quyền hạn gắn với trách nhiệm giải trình; phân cấp, phân quyền đi cùng năng lực, nguồn lực và cơ chế kiểm soát. Cần xác định trách nhiệm đối với việc ban hành quyết định trái pháp luật và việc né tránh, trì hoãn thực hiện nhiệm vụ. Cán bộ chủ động, đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung phải được bảo vệ theo pháp luật; hành vi lợi dụng đổi mới để vụ lợi, lạm quyền, nhũng nhiễu phải bị xử lý nghiêm.

Thượng tôn Hiến pháp cũng đòi hỏi quyền con người, quyền công dân được bảo đảm, bảo vệ thực chất. Quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong những trường hợp cần thiết vì các lý do được Hiến pháp quy định. Sự an toàn, phẩm giá và quyền lợi hợp pháp của mỗi người là những giá trị Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ.

Thứ hai, nâng cao chất lượng pháp luật để củng cố niềm tin của Nhân dân, khơi thông nguồn lực và mở đường cho phát triển. Nghị quyết số 66-NQ/TW yêu cầu đổi mới xây dựng và thi hành pháp luật, đưa pháp luật trở thành động lực phát triển. Nâng cao hiệu lực quản lý phải đi đôi với mở rộng cơ hội phát triển; không đẩy khó khăn của cơ quan quản lý sang người dân, doanh nghiệp. Bảo đảm thực chất quyền sở hữu, quyền tự do kinh doanh, tự do hợp đồng để người dân, doanh nghiệp yên tâm đầu tư, sáng tạo và cạnh tranh bình đẳng.

Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ảnh tư liệu triển lãm

Pháp luật phải tạo điều kiện đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vào sản xuất, huy động nguồn lực xã hội, mở rộng cơ hội kinh doanh và phát huy lợi thế hội nhập. Cùng với khuyến khích các mô hình phát triển mới, pháp luật phải bảo đảm cơ hội học tập, lao động, tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. An sinh xã hội, môi trường sống an toàn, lành mạnh và sự công bằng trong thụ hưởng thành quả phát triển phải được bảo đảm bằng những quy định khả thi.

Xây dựng pháp luật phải xuất phát từ lợi ích toàn cục của đất nước, khắc phục tình trạng chia cắt theo phạm vi quản lý từng ngành. Mỗi chính sách phải làm rõ vấn đề cần giải quyết, quyền cần bảo vệ, tác động đối với các nhóm xã hội, nhất là người yếu thế; tránh tạo thêm rào cản, chi phí bất hợp lý. Tham vấn chính sách phải thực chất, có tiếp thu, giải trình rõ ràng. Kiểm soát quyền lực phải bắt đầu từ khâu đề xuất chính sách, phòng ngừa tham nhũng, lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ.

Pháp luật minh bạch, ổn định, được thực thi nhất quán giúp giảm rủi ro, chi phí và củng cố niềm tin đầu tư. Đó là cơ sở để huy động, phân bổ nguồn lực hiệu quả, đưa pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh của đất nước. Nghiên cứu chính sách phải dự liệu được biến đổi của thực tiễn, tạo dư địa cho sáng tạo. Khi thay đổi quy định, cần có phương án chuyển tiếp, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Cơ chế thử nghiệm phải được quyết định đúng thẩm quyền, xác định rõ phạm vi, trách nhiệm, biện pháp kiểm soát rủi ro và cách đánh giá để kịp thời điều chỉnh.

Cải cách thủ tục hành chính phải giúp giải quyết công việc nhanh chóng, thuận tiện, giảm chi phí tuân thủ và xác định rõ trách nhiệm thực thi. Cắt giảm thủ tục, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đòi hỏi tiêu chuẩn rõ ràng, thông tin tin cậy, năng lực phát hiện, ngăn ngừa rủi ro, gắn với trách nhiệm bảo vệ người dân.

Trong hội nhập quốc tế, pháp luật góp phần bảo vệ chủ quyền, lợi ích quốc gia và quyền lợi hợp pháp của người dân, doanh nghiệp trong các quan hệ xuyên biên giới. Thực hiện nghiêm các cam kết quốc tế, nâng cao năng lực pháp lý, chủ động phòng ngừa và giải quyết tranh chấp là những điều kiện để củng cố khả năng tự chủ và sức cạnh tranh của đất nước.

Thứ ba, tổ chức thi hành pháp luật phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp và đem lại hiệu quả thiết thực. Xây dựng và thi hành pháp luật phải gắn với trách nhiệm về kết quả. Các cơ quan xây dựng, ban hành và tổ chức thi hành phải phối hợp theo dõi tác động, chấn chỉnh thực thi, kịp thời sửa đổi hoặc kiến nghị sửa đổi quy định bất cập theo thẩm quyền. Phải chuẩn bị đầy đủ nhân lực, văn bản quy định chi tiết và điều kiện thực hiện trước khi luật có hiệu lực. Người đứng đầu cơ quan quản lý ngành, lĩnh vực, địa bàn phải chịu trách nhiệm về việc tổ chức thi hành thuộc phạm vi được giao. Trong vận hành chính quyền địa phương hai cấp, trách nhiệm phải rõ ràng, công việc của người dân phải được giải quyết liên tục, thông suốt.

Vướng mắc phải được nhận diện đúng nguyên nhân. Quy định bất hợp lý cần được sửa đổi; cán bộ còn hạn chế về năng lực phải được bồi dưỡng; thiếu nguồn lực phải có phương án bảo đảm. Việc đã rõ thẩm quyền, đủ căn cứ thì phải giải quyết dứt điểm. Việc vượt thẩm quyền phải được báo cáo kèm đề xuất xử lý, theo dõi đến khi có kết quả cuối cùng. Công việc liên quan nhiều cơ quan cần có đầu mối chủ trì và trách nhiệm phối hợp rõ ràng. Đặc biệt, phải khắc phục tình trạng các cơ quan đều báo cáo hoàn thành nhiệm vụ nhưng công việc của người dân vẫn vướng mắc, chậm giải quyết.

Chuyển đổi số phải nâng cao hiệu quả quản trị và chất lượng dịch vụ công. Khai thác, chia sẻ dữ liệu phải đúng pháp luật, giảm việc cung cấp lại thông tin, giúp người dân theo dõi quá trình giải quyết công việc. Ứng dụng công nghệ phải bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư. Cùng với hạ tầng số, cần chăm lo đội ngũ làm công tác pháp luật có chuyên môn vững, liêm chính, hiểu thực tiễn.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại Chương trình kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946 - 9/11/2026). Ảnh: Lâm Hiển

Bảo vệ công lý là sứ mệnh của nền tư pháp. Cần bảo đảm Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; xử lý nghiêm sự can thiệp trái pháp luật vào hoạt động xét xử. Người dân phải được tiếp cận thuận tiện các cơ chế bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp. Hòa giải, đối thoại cần được phát huy trên cơ sở tự nguyện, đúng pháp luật, không làm hạn chế quyền khởi kiện. Bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật phải được tôn trọng và nghiêm chỉnh chấp hành.

Bảo vệ pháp luật phải gắn với khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Quyết định hành chính trái pháp luật phải được xem xét, xử lý, khắc phục hậu quả kịp thời. Phản ánh, kiến nghị của người dân phải được tiếp nhận, giải quyết đến cùng và trả lời kịp thời.

Chất lượng pháp luật và hiệu quả thực thi phải được đánh giá bằng công việc được giải quyết đúng pháp luật, quyền lợi được bảo vệ và những chi phí bất hợp lý được cắt giảm.

Thứ tư, xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật từ sự gương mẫu của cán bộ, đảng viên và sự tham gia chủ động, tự giác của người dân. Văn hóa ấy được nuôi dưỡng bằng hiểu biết pháp luật, đạo đức công vụ và trải nghiệm được đối xử công bằng. Quy định rõ ràng, được giải thích thấu đáo và áp dụng công bằng sẽ củng cố niềm tin, khuyến khích tự giác chấp hành. Một cán bộ tận tâm, một cơ quan nghiêm túc sửa sai có sức thuyết phục người dân hơn mọi lời kêu gọi. Trách nhiệm nêu gương của cán bộ, công chức, nhất là người đứng đầu, phải thể hiện trong công việc hằng ngày. Xử lý vi phạm phải nghiêm minh, công bằng, gắn với hướng dẫn, phòng ngừa.

Quang cảnh Chương trình kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946 - 9/11/2026). Ảnh: Phạm Thắng

Người dân là chủ thể tham gia xây dựng, thực hiện và bảo vệ pháp luật. Sự tham gia cần được bảo đảm trong góp ý chính sách, giám sát, phản ánh bất cập và đánh giá kết quả thực hiện. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên, báo chí, đội ngũ luật gia, luật sư cần phát huy vai trò giám sát, phản biện, hỗ trợ người dân. Mỗi người cần chủ động thực hiện nghĩa vụ, bảo vệ quyền của mình và tôn trọng quyền của người khác. Doanh nghiệp phải coi tuân thủ pháp luật là nền tảng của uy tín, cạnh tranh lành mạnh và phát triển bền vững.

Phổ biến, giáo dục pháp luật phải giúp người dân biết cách thực hiện quyền, nghĩa vụ và tìm đến đúng nơi khi cần hỗ trợ. Giải thích chính sách cần gắn với đối thoại, lắng nghe phản hồi để kịp thời điều chỉnh. Ứng dụng công nghệ số phải đi cùng trợ giúp trực tiếp cho người yếu thế, người ở địa bàn khó khăn.

Khi việc chấp hành pháp luật gắn với đạo đức, trách nhiệm công dân và nếp sống cộng đồng, tinh thần của Ngày Pháp luật sẽ thấm sâu vào đời sống xã hội, trở thành cách nghĩ, cách làm của mỗi người.

Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật vừa là nền tảng, vừa là động lực kiến tạo một quốc gia có kỷ cương, liêm chính, dân chủ, công bằng, văn minh, phát triển và thịnh vượng. Đó không chỉ là yêu cầu của hiện tại mà còn là sự lựa chọn có ý nghĩa chiến lược, bảo đảm cho Việt Nam vững bước tiến vào kỷ nguyên mới, phát triển nhanh, bền vững và hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

Nguồn bài viết: Đại biểu Nhân dân