Hội thảo Thông báo Văn hóa năm 2026 có sự tham dự của GS.TS. Nguyễn Xuân Kính, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa; GS.TS. Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; TS. Trịnh Ngọc Chung, Cục trưởng Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; PGS.TS. Nguyễn Trường Giang, Trưởng khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội; PGS.TS. Phan Anh Tú, Trưởng khoa Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; PGS.TS. Phạm Quỳnh Phương, Trưởng khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội; TS. Nguyễn Vũ Hoàng, Phó Trưởng khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội; bà Nguyễn Bảo Ngọc, Viện trưởng Viện nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE) cùng các nhà khoa học, chuyên gia đến từ nhiều cơ quan nghiên cứu, đào tạo trên cả nước.

Về phía Viện Nghiên cứu Văn hóa, PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm, Viện trưởng, và PGS.TS. Hoàng Cầm, Phó Viện trưởng, chủ trì Hội thảo. Tham dự còn có các cán bộ nghiên cứu đang công tác tại Viện và các nhà khoa học nguyên là viên chức của Viện.

Phát biểu khai mạc và trình bày báo cáo đề dẫn, PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm nhấn mạnh ý nghĩa của việc duy trì Hội thảo Thông báo Văn hóa như một diễn đàn khoa học thường niên, tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu chia sẻ kết quả mới và đối thoại về những vấn đề đặt ra trong đời sống văn hóa. Ban Tổ chức đã nhận được 123 bài viết của các nhà nghiên cứu trên cả nước, lựa chọn 60 bài đưa vào chương trình học thuật và 5 tham luận trình bày trực tiếp. Sự phong phú về đối tượng, địa bàn và cách tiếp cận cho thấy giao lưu, tiếp biến văn hóa tiếp tục là vấn đề được quan tâm trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu.

PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm khai mạc và trình bày báo cáo đề dẫn Hội thảo

Giao lưu và tiếp biến văn hóa tuy không phải chủ đề mới nhưng luôn mang tính thời sự, bởi các cuộc gặp gỡ và tương tác văn hóa không ngừng diễn ra trong những điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị và xã hội khác nhau. Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, những yếu tố văn hóa từ bên ngoài luôn được các cộng đồng lựa chọn, diễn giải, điều chỉnh và kết hợp với tri thức, giá trị, thực hành sẵn có, qua đó hình thành những biểu đạt văn hóa vừa có tính tiếp nối, vừa chứa đựng những sáng tạo mới.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, sự phát triển của kinh tế thị trường, du lịch và công nghệ số đang làm thay đổi quy mô, tốc độ và phương thức giao lưu văn hóa. Các nền tảng số không chỉ truyền tải nội dung mà còn trở thành không gian sáng tạo, thương lượng và tái định nghĩa những giá trị, biểu tượng, thực hành văn hóa. Một thực hành gắn với địa phương có thể đồng thời trở thành sản phẩm du lịch, chất liệu sáng tạo nghệ thuật hoặc nội dung truyền thông hướng tới công chúng xuyên quốc gia. Những chuyển động này mở rộng cơ hội tham gia và phát triển sinh kế, song cũng đặt ra vấn đề về quyền đại diện, quyền diễn giải và khả năng hưởng lợi của các chủ thể.

Từ những nhận định trên, PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm gợi mở bốn hướng trao đổi về giao lưu và tiếp biến văn hóa. Trước hết là nhận diện những điều kiện, hình thức và không gian giao lưu mới, đặc biệt trên các nền tảng số. Môi trường số đã trở thành nơi sáng tạo và tái định nghĩa các giá trị, biểu tượng văn hóa; vì vậy, nghiên cứu cần làm rõ cả những mạng lưới xã hội, nguồn lực và vị thế chi phối khả năng tham gia, đại diện và hưởng lợi của các chủ thể.

Một hướng tiếp cận khác là xem giao lưu, tiếp biến như quá trình lựa chọn và tái cấu trúc văn hóa, qua đó vượt khỏi cách phân chia giản đơn giữa truyền thống và hiện đại, bản địa và ngoại lai, bảo tồn và biến đổi. Sự thay đổi hình thức hay không gian thực hành của một di sản cần được khảo sát trong quan hệ với ý nghĩa xã hội và những người tham gia định hình sự thay đổi ấy. Việc chỉ xác định nguồn gốc hoặc ảnh hưởng văn hóa chưa đủ để lý giải các động lực và hệ quả của quá trình tiếp biến.

Báo cáo đồng thời đặt tính chủ động của chủ thể văn hóa và sự khác biệt về quyền lực, lợi ích vào trung tâm phân tích. Ngay trong một cộng đồng, khác biệt về thế hệ, giới, sinh kế hay địa vị xã hội có thể dẫn tới những cách tiếp nhận và ứng xử khác nhau. Những câu hỏi ai có quyền định nghĩa giá trị văn hóa, ai được hưởng lợi và ai có nguy cơ bị gạt ra bên lề vì thế cần được đặt ra khi nghiên cứu sự phát triển của du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế số.

Gắn với các vấn đề trên là mối quan hệ giữa giao lưu, tiếp biến và sự tiếp nối, tái định hình bản sắc. Một điểm cần lưu ý khi nghiên cứu về giao lưu và tiếp biến văn hóa đó là sự phổ biến rộng rãi của một hình thức văn hóa chưa đủ để khẳng định sức sống của nó, nhất là khi tri thức, niềm tin và những quan hệ xã hội gắn với thực hành ấy không còn được trao truyền. Việc bảo vệ và phát huy bản sắc do đó cần đi cùng tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành, trao truyền và sáng tạo văn hóa trong những hoàn cảnh sống đang thay đổi.

Các tham luận được trình bày tại hai phiên đã cụ thể hóa những vấn đề này qua các trường hợp nghiên cứu đa dạng. Ở phiên thứ nhất, tham luận “Tiếp biến văn hóa Việt – Hoa trong nghi lễ gia đình ở Long An: Hội tụ thực hành và duy trì ranh giới bản sắc” của GS.TS. Ngô Thị Phương Lan cho thấy sự điều chỉnh linh hoạt của nghi lễ gia đình song hành với việc duy trì có chọn lọc những ranh giới bản sắc. Tham luận “Từ tiếp biến văn hóa trong lịch sử đến hội nhập văn hóa hiện nay: Nhìn từ tín ngưỡng Tứ Pháp và Tứ Bất Tử” của TS. Nguyễn Xuân Diện nhấn mạnh năng lực lựa chọn, chuyển hóa và sáng tạo của cộng đồng trong sự tiếp nối bản sắc qua lịch sử.

PGS. TS. Ngô Thị Phương Lan trình bày tham luận “Tiếp biến văn hóa Việt – Hoa trong nghi lễ gia đình ở Long An: Hội tụ thực hành và duy trì ranh giới bản sắc”.

TS. Nguyễn Xuân Diện trình bày tham luận “Từ tiếp biến văn hóa trong lịch sử đến hội nhập văn hóa hiện nay: Nhìn từ tín ngưỡng Tứ Pháp và Tứ Bất Tử”.

Ở phiên thứ hai, TS. Phạm Đặng Xuân Hương, qua nghiên cứu tác phẩm sắp đặt lấy cảm hứng từ truyện thơ “Xống chụ xon xao” ở Sơn La, phân tích những cách diễn giải khác nhau về di sản và sự thương lượng bản sắc giữa nghệ sĩ với các chủ thể liên quan. Tham luận “Tiếp biến văn hóa ẩm thực số trong bối cảnh hội nhập ở Việt Nam hiện nay” của TS. Đặng Thị Diệu Trang và TS. Đinh Mĩ Linh xem xét vai trò của nền tảng trực tuyến trong việc mở rộng không gian ẩm thực, định hình hành vi tiêu dùng và tái tạo ký ức. Với tham luận “Cafe đường tàu và những thương thỏa về không gian văn hóa đô thị”, TS. Hồ Thị Thanh Nga làm rõ quá trình kiến tạo không gian văn hóa đô thị qua tương tác, thương thỏa giữa cư dân, du khách và hoạt động quản trị đô thị.

TS. Phạm Đặng Xuân Hương trình bày tham luận “Khi nghệ thuật đương đại trở về với truyền thống: Giao lưu, tiếp biến và thương lượng bản sắc qua trường hợp tác phẩm sắp đặt “Xống chi xon xao” ở Sơn La”.

TS. Định Mỹ Linh đại diện nhóm nghiên cứu trình bày tham luận “Tiếp biến văn hóa ẩm thực số trong bối cảnh hội nhập ở Việt Nam hiện nay”.

TS. Hồ Thị Thanh Nga trình bày tham luận “Cafe đường tàu và những thương thỏa về không gian văn hóa đô thị”.

Thảo luận tại hội thảo xoay quanh những vấn đề như quyền đại diện và thẩm quyền diễn giải văn hóa, nhất là khi di sản được sử dụng làm chất liệu sáng tạo hoặc đưa vào thị trường. Việc tham vấn chủ thể văn hóa, tôn trọng những điều kiêng kỵ và xác định trách nhiệm của người sử dụng chất liệu truyền thống được đặt ra từ các trường hợp nghiên cứu. Các đại biểu cũng lưu ý đến sự khác biệt về tiếng nói và vị thế trong nội bộ cộng đồng. Khi xem xét một ý kiến nhân danh cộng đồng, cần xác định người phát ngôn, phạm vi đại diện và những điều kiện để tiếng nói ấy được thừa nhận, lắng nghe.

Các đại biểu nêu ý kiến thảo luận và đặt câu hỏi cho tác giả tham luận

 Từ các trường hợp cụ thể, thảo luận mở rộng sang vị trí và trách nhiệm của người nghiên cứu khi tiếp cận những vấn đề về văn hóa, quyền và lợi ích của cộng đồng. Các ý kiến đồng thời gợi mở việc tăng cường nghiên cứu liên ngành, kết nối phân tích văn hóa với ngôn ngữ, nhân học và các lĩnh vực liên quan để lý giải sâu hơn những biến đổi đương đại.

Phát biểu tổng kết và bế mạc Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm khẳng định Viện Nghiên cứu Văn hóa sẽ tiếp tục hướng tới các vấn đề văn hóa đương đại, trong đó chú trọng nghiên cứu sự biến đổi của văn hóa truyền thông. Những kết quả trình bày và trao đổi tại Hội thảo đã gợi mở thêm các hướng nghiên cứu về giao lưu, tiếp biến văn hóa, trong đó việc nhận diện các chủ thể, quan hệ quyền lực và điều kiện thực hành là cơ sở để hiểu rõ hơn sự tiếp nối và biến đổi của văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.

Thực hiện tin: Phạm Thùy Dương

Ảnh: Nguyễn Thị Hương Giang