Làng Quế Dương nằm ở ven sông Đáy, là một làng cổ thuộc huyện Hoài Đức (cũ), nay thuộc địa phận xã Dương Hòa, thành phố Hà Nội. Theo các thư tịch cổ, thuở xa xưa làng Quế Dương có tên Nôm là Kẻ Sấu, đồng thời là một trong ba làng Sấu hợp thành tổng Sấu nổi tiếng trong vùng (bao gồm: Quế Dương là Sấu Vật, Dương Liễu là Sấu Chợ, Mậu Hoà là Sấu Mậu). Làng Quế Dương cũng còn được gọi theo tên Nôm khác là Sấu Vật (do làng có môn vật truyền thống nối tiếng). Cư dân trong làng (trước tháng 7/1954) chủ yếu thuộc các dòng họ Nguyễn, Lê, Trần, Mầu, Phạm, Đỗ, Đặng, Ngô... Với lợi thế nằm ven sông, được thiên nhiên ưu đãi, đất đai phì nhiêu, màu mỡ nên trong truyền thống người dân trong làng chủ yếu sống bằng nghề trồng trọt, chăn nuôi và trồng bông dệt vải. Đến khoảng cuối thế kỷ XX, làng Quế Dương phát triển thêm nghề làm mật mía và miến dong riềng.

Cư dân trong làng Quế Dương còn có truyền thống hiếu học. Người làng từ thuở trước đã tham gia thi cử học hành, đỗ đạt cao. Các sách Đăng khoa lục trước có ghi, làng có ông Nguyễn Thúc Thông đõ Tiến Sĩ năm 1448, làm quan đến chức Tham Chính, được ghi danh trên văn bía Tiến Sĩ ở Văn miếu Quốc Tử Giám. Ông Nguyễn Tiến Sạn (có tài liệu ghi là Nguyễn Quang Sạn), đỗ Tiến sĩ năm Nhâm Thìn (1532) làm quan đến chức Đề hình giám sát ngự sử. Làng còn có 5 người đỗ Tam trường thi Hội, 14 người đỗ Hương cống, Cử nhân, tất cả còn được ghi danh tại Văn chỉ huyện Đan Phượng.

Không chỉ nổi tiếng học hành đỗ đạt, cư dân làng Quế Dương còn nổi tiếng nhờ truyền thống thượng võ. Trải qua nhiều thế hệ, môn vật của làng thời nào cũng có những đô vật nổi tiếng. Keo vật của cụ đô Nguyễn Đình Bách đã từng vô địch miền Bắc trong thập niên 40 của thế kỉ XX. Từ sau hòa bình lập lại (1954) đến nay, câu lạc bộ vật dân tộc của làng vẫn được duy trì và là cái nôi sản sinh nhiều đô vật đạt thứ hạng cao trong các kì thi đấu như: Nguyễn Đình Hường, Phạm Hưng, Lê Trần Bào, Nguyễn Đăng Nam, Lê Duy Hợi, Nguyễn Huy Hà... các đô vật không chỉ thi đấu các giải của vùng, của tỉnh mà còn tham gia thi đấu cấp quốc gia, khu vực và đạt các thứ hạng cao.

Làng Quế Dương cũng còn có hệ thống di tích và các cơ sở tôn giáo đã được nhà nước công nhận là di tích lịch sử văn hóa. Tiêu biểu như:

- Đền Vật (còn gọi là đình Đấu hay quán Vật), được xây dựng cách ngày nay trên 300 năm, được công nhận Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia vào năm 1997, đền thờ thần Thành Hoàng Uy linh cảm ứng Đại Vương, Lý Phục Man (tức Phạm Tu) và cụ tổ họ Nguyễn Kim (tương truyền là tổ lò vật Quế Dương), trong đền có cây nhãn được công nhận là Cây di sản Việt Nam;

- Đền Mẫu, nằm ngay đầu làng Quế Dương, thờ Thánh mẫu Liễu Hạnh, đền được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia ngày 20/3/1997, cây đa đến Mẫu cũng được công nhận là Cây di sản Việt Nam;

- Chùa Đại Bi (Đại Bi tự), còn gọi là chùa Bái, nằm trong khuôn viên khu di chỉ Vinh Quang, theo nhiều nhà khảo cổ học chùa được xây dựng từ thế kỉ thứ III, chùa được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia ngày 20/3/1997, cây đại trong chùa cũng được công nhận là Cây di sản Việt Nam;

- Chùa Vĩnh Phúc (Vĩnh Phúc tự) còn gọi là chùa Vắng, tương truyền là chùa có tiếng linh thiêng của nước Nam, chùa được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cập quốc gia vào năm 1997;

- Chùa Dọc (Phổ Am tự), nằm trong khuôn viên đình làng Quế Dương hiện nay, ngày 28/02/2025, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội đã ban hành Quyết định số 1168/QĐ-UBND, công nhận Đình Quế Dương và Chùa Phổ Am xã Cát Quế, huyện Hoài Đức là Di tích Lịch sử - nghệ thuật cấp thành phố.

Ngoài ra, làng còn có một số ngôi Miếu cổ thờ hổ thần ở các ngõ xóm và các Điếm sàn là nơi thờ thần linh bản thổ của khu vực, nơi tập trung giao lưu, đồng thời là nơi lưu giữ các phương tiện, vật tư phục vụ đời sống của bà con nhân dân chung xóm ngõ. Khi họp xóm các cụ cao tuổi, người có chức sắc ngồi gian giữa còn mỗi người tự tìm chỗ ngồi cho mình. Sàn điếm cũng là nơi vui chơi lý tưởng cho trẻ nhỏ khi xưa và còn là nơi ngủ cho người lớn vào các đêm hè oi bức thuở trước.

Quế Dương là làng cổ có truyền thống thượng văn lại có cả truyền thống thượng võ, đến nay làng vẫn còn giữ được cả Văn chỉ và Võ chỉ của làng. Văn chỉ, được xây dựng năm Tự Đức thứ 12 (1859), đặt trong khuôn viên chùa Đại Bi, bên trong đặt bia lớn ghi danh hai vị Tiến sĩ của làng là Nguyễn Thúc Thông và Nguyễn Quang Sạn) cùng hai bia nhỏ ghi danh những người học giỏi đỗ đạt cao. Võ chỉ, nằm trên khu đất cao thuộc xóm Song Óc (xưa có tên là cầu Hàng Đội), bên trong có bàn thờ lộ thiên, bên ngoài là sàn tập võ, tập vật; trong võ chỉ cũng có bia ghi danh những người theo đường binh nghiệp. Bia Võ chỉ còn ghi rõ công lao của những người đi trước và trách nhiệm của các thế hệ sau trong việc duy trì truyền thống thượng võ của cha ông.

Trên cơ sở hệ thống di tích sẵn có, hàng năm trong trên địa bàn làng Quế Dương diễn ra nhiều hoạt động lễ hội truyền thống đặc sắc thu hút sự tham gia của cư dân trong và ngoài xã:

Hội Đền Mẫu thờ Thánh mẫu Liễu Hạnh được tổ chức vào các ngày từ ngày 1- 3/3 âm lịch với nhiều hoạt động văn hóa văn nghệ dân gian đặc sắc, bao gồm giải vật dân tộc quy mô cấp xã cũng được duy trì hàng năm.

Lễ hội Đền Vật, được tổ chức 5 năm một lần, vào các năm có số cuối là 0 và 5 từ ngày 14 đến 16 tháng Giêng âm lịch. Lễ hội Đền Vật được tổ chức chính là dịp để người dân địa phương và các đô vật khắp nơi về tranh tài, duy trì và phát huy truyền thống thượng võ, chính vì vậy mà trong dân gian còn lưu truyền câu ca: “Đông Anh, Thạch Thất đã tài /Vẫn thua Cát Quế một vài anh đô” (xã Cát Quế, huyện Hoài Đức trước đây bao gồm 2 làng là Quế Dương và Cát Ngòi). Năm 2020, do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19, lễ hội Đền Vật truyền thống không được tổ chức để đảm bảo công tác phòng chống dịch bệnh. Đầu Xuân Ất Tỵ (2025) lễ hội Đền Vật truyền thống đã được tổ chức trở lại với quy mô lớn, thu hút đông đảo nhân dân trong xã, trong vùng và các đô vật từ nhiều nơi về tham gia. Cũng trong dịp này, xã Cát Quế đã được lựa chọn là đơn vị đăng cai tổ chức Giải vật dân tộc, vật tự do của Thành phố Hà Nội năm 2025.

Các đô vật thi đấu trong Giải vật dân tộc, vật tự do của Thành phố Hà Nội năm 2025 – Lễ hội truyền thống Đền Vật, xã Cát Quế

Bên cạnh hoạt động thi đấu môn Vật truyền thống là thương hiệu của làng, thì trong lễ hội đền Vật còn có các hoạt động văn hóa văn nghệ, thể thao đặc sắc như lễ rước Thành hoàng làng từ Quế Dương lên Quán Chợ Dương Liễu thu hút được đông đảo dân làng tham gia và các hoạt động giao lưu thi đấu cầu lông, cờ tướng...

Rước Ông ngựa trong Hội Xuân xã Cát Quế

Các lễ hội truyền thống ở làng Quế Dương hàng năm và lễ hội Đền Vật 5 năm tổ chức một lần luôn là dịp được nhân dân và con em quê hương Quế Dương sinh sống ở nhiều địa phương mong đợi. Các kì hội thu hút cả người già người trẻ, đặc biệt là đông đảo thanh niên trong làng tham gia vào các hoạt động hội. Nhiều hoạt động hội gần đây đã được quay phim chụp ảnh, livestream trên các nền tảng số và các mạng xã hội đã góp phần quảng bá cho hình ảnh của quê hương Quế Dương, cũng như môn vật cổ truyền đặc sác của làng, đồng thời giúp con em Quế Dương ở xa không về dự hội được cũng có thể tham dự online để cùng thưởng thức các “đặc sản” của quê hương và cùng nhau gìn giữ những truyền thống văn hóa, những “nét riêng”, đặc trưng của vùng đất cổ giàu truyền thống văn vật, văn hiến của dân tộc./.

Bài viết đầy đủ có tại: Tạp chí Người Hà Nội, Số 5 (221), 2025