Lan tỏa giá trị học thuật từ truyền thống đến tương lai

Trong dòng chảy phát triển của đất nước, khoa học xã hội và nhân văn luôn giữ vai trò quan trọng trong việc nhận diện, lý giải và gìn giữ những giá trị nền tảng của dân tộc. Không chỉ góp phần nghiên cứu quá khứ, lĩnh vực này còn cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chính sách, định hướng phát triển văn hóa và xã hội trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Với ý nghĩa đó, việc giới thiệu các thành tựu nghiên cứu tới công chúng không chỉ là hoạt động tổng kết kết quả chuyên môn mà còn là dịp lan tỏa giá trị của tri thức, khẳng định vị trí của khoa học xã hội và nhân văn trong sự nghiệp phát triển đất nước.

Sáng 3/8/2026, tại trụ sở Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (số 1 Liễu Giai, phường Ngọc Hà, Hà Nội), Viện Văn học và Viện Nghiên cứu Văn hóa phối hợp với Văn phòng Viện Hàn lâm tổ chức khai mạc trưng bày chuyên đề lần thứ VII với chủ đề Kết nối truyền thống, vững bước tương lai. Đây là hoạt động nằm trong chuỗi trưng bày giới thiệu những kết quả nghiên cứu nổi bật của các đơn vị trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, hướng tới việc đưa các thành tựu khoa học đến gần hơn với công chúng và góp phần lan tỏa giá trị của khoa học xã hội và nhân văn trong đời sống đương đại. 

Tham dự lễ khai mạc có GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương; các đồng chí lãnh đạo Viện Hàn lâm; lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Viện Văn học và Viện Nghiên cứu Văn hóa; đại diện nhiều cơ quan nghiên cứu, cơ quan quản lý cùng đông đảo các nhà khoa học và cơ quan báo chí. Sự hiện diện của nhiều thế hệ cán bộ nghiên cứu cho thấy sự quan tâm của giới khoa học đối với hoạt động giới thiệu thành tựu nghiên cứu, đồng thời phản ánh tinh thần kế thừa giữa các thế hệ trong quá trình xây dựng và phát triển của hai đơn vị.

Không gian trưng bày được xây dựng trên cơ sở hệ thống tư liệu, hình ảnh, sách chuyên khảo, công trình nghiên cứu, tạp chí khoa học và nhiều sản phẩm nghiên cứu tiêu biểu. Thông qua đó, chặng đường 73 năm hình thành và phát triển của Viện Văn học cùng 47 năm xây dựng và trưởng thành của Viện Nghiên cứu Văn hóa được tái hiện một cách khái quát nhưng có hệ thống.

Không gian trưng bày của Viện Nghiên cứu Văn hóa: từ nền tảng học thuật đến không gian lan tỏa giá trị văn hóa

Phát biểu tại lễ khai mạc, GS.TS. Lê Hồng Lý, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa, nhìn lại gần nửa thế kỷ hình thành và phát triển của đơn vị trong mối liên hệ với những chuyển biến của đời sống văn hóa Việt Nam. Theo ông, từ những nghiên cứu nền tảng về văn hóa dân gian, văn hóa các tộc người, Viện Nghiên cứu Văn hóa đã từng bước mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các lĩnh vực di sản văn hóa, văn hóa đương đại, giao lưu và tiếp biến văn hóa. Quá trình đó không chỉ phản ánh sự vận động của đời sống văn hóa mà còn thể hiện khả năng thích ứng của hoạt động nghiên cứu trước những yêu cầu mới của thực tiễn.

Theo GS.TS. Lê Hồng Lý, trong giai đoạn hiện nay, nghiên cứu văn hóa không chỉ dừng lại ở việc nhận diện, sưu tầm và bảo tồn các giá trị truyền thống mà cần hướng đến chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực phục vụ phát triển đất nước.

Cùng với việc mở rộng đối tượng nghiên cứu, Viện cũng từng bước đổi mới phương pháp tiếp cận, tăng cường hợp tác quốc tế và thúc đẩy các nghiên cứu liên ngành. Theo GS.TS. Lê Hồng Lý, trong giai đoạn hiện nay, nghiên cứu văn hóa không chỉ dừng lại ở việc nhận diện, sưu tầm và bảo tồn các giá trị truyền thống mà cần hướng đến mục tiêu cao hơn là chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực phục vụ phát triển đất nước. Điều đó đòi hỏi mỗi công trình nghiên cứu, mỗi cuộc điều tra, khảo sát hay hoạt động tư vấn chính sách phải xuất phát từ yêu cầu của thực tiễn, đồng thời góp phần phát huy sức mạnh nội sinh của văn hóa trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế.

Những chia sẻ này cũng góp phần làm rõ ý nghĩa của không gian trưng bày. Mỗi công trình nghiên cứu, mỗi tư liệu lưu trữ hay hình ảnh được giới thiệu không chỉ phản ánh kết quả của từng đề tài khoa học riêng lẻ mà còn cho thấy quá trình tích lũy tri thức, kế thừa truyền thống và đổi mới phương pháp nghiên cứu của nhiều thế hệ cán bộ khoa học. Từ những chuyến điền dã, những bộ sưu tập tư liệu, các công trình chuyên khảo đến các nghiên cứu ứng dụng và hoạt động tư vấn chính sách, toàn bộ tư liệu được sắp xếp như những dấu mốc trong hành trình phát triển của Viện. Qua đó, người xem có thể nhận thấy sự chuyển biến của nghiên cứu văn hóa từ việc tập trung nhận diện, ghi chép và bảo tồn các giá trị truyền thống sang cách tiếp cận liên ngành, gắn nghiên cứu với các vấn đề phát triển đương đại. Không gian trưng bày vì vậy vừa giới thiệu những thành tựu đã đạt được, vừa gợi mở những hướng nghiên cứu mới, khẳng định vai trò của khoa học văn hóa trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, phát huy di sản, tư vấn chính sách…

Tại khu vực trưng bày của Viện Nghiên cứu Văn hóa, chặng đường 47 năm xây dựng và trưởng thành được giới thiệu thông qua hệ thống hình ảnh, tư liệu, công trình nghiên cứu và các kết quả hợp tác quốc tế.

Khu vực trưng bày giới thiệu thành tựu 47 năm phát triển (1979-2026) của Viện Nghiên cứu Văn hóa

Văn hóa Việt Nam: Dòng chảy tư tưởng và động lực phát triển dân tộc

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn sức mạnh nội sinh và động lực quan trọng đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Trải qua các giai đoạn lịch sử, nhận thức và tư duy lý luận của Đảng và Nhà nước về văn hóa không ngừng được bổ sung, phát triển, từng bước khẳng định vai trò trung tâm của văn hóa trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước.

Không gian trưng bày do Viện Nghiên cứu Văn hóa thực hiện giới thiệu những dấu mốc tiêu biểu trong quá trình hình thành và phát triển tư duy về văn hóa ở Việt Nam. Thông qua hệ thống tư liệu, hình ảnh và các trích dẫn có giá trị lịch sử, trưng bày phác họa sự kế thừa và phát triển của các quan điểm chỉ đạo, từ nền tảng tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh đến những định hướng chiến lược của Đảng trong thời kỳ đổi mới và hội nhập.

Mở đầu hành trình là lời khẳng định của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 1946: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Tư tưởng này đặt nền móng cho quan điểm coi văn hóa là lực lượng định hướng đời sống tinh thần, góp phần bồi đắp ý chí, khơi dậy sức mạnh đoàn kết và tạo động lực cho sự nghiệp cách mạng. Đến năm 1998, Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII tiếp tục cụ thể hóa quan điểm đó với mục tiêu xây dựng “nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, khẳng định sự kết hợp giữa gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và tiếp thu những giá trị tiến bộ của nhân loại.

Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 2021, thông điệp “Văn hóa còn, dân tộc còn” một lần nữa nhấn mạnh vai trò của văn hóa đối với sự trường tồn và bản lĩnh của dân tộc. Tiếp nối tinh thần đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW năm 2026 xác định văn hóa và con người vừa là nền tảng tinh thần, vừa là nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng cho phát triển nhanh, bền vững; đồng thời khẳng định đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho tương lai của đất nước. 

Sự kết hợp giữa các dấu mốc tư tưởng giúp mang đến cái nhìn khái quát về quá trình hình thành và phát triển tư duy lý luận về văn hóa ở Việt Nam. Đây không chỉ là hành trình nhìn lại những giá trị tư tưởng đã định hướng sự phát triển của đất nước qua từng thời kỳ, mà còn góp phần khẳng định vai trò của văn hóa như một nền tảng, nguồn lực và động lực quan trọng trong tiến trình phát triển bền vững của Việt Nam.

Hành trình 47 năm xây dựng và phát triển của Viện Nghiên cứu Văn hóa

Qua gần nửa thế kỷ, Viện Nghiên cứu Văn hóa không ngừng phát triển về tổ chức, mở rộng phạm vi nghiên cứu và khẳng định vai trò tiên phong trong nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.

Tiền thân của Viện là Ban Văn hóa Dân gian, được thành lập năm 1979 với nhiệm vụ đặt nền móng cho hoạt động nghiên cứu văn hóa dân gian ở Việt Nam. Đến năm 1983, Viện Văn hóa Dân gian chính thức được thành lập trên cơ sở Ban Văn hóa Dân gian, đánh dấu bước phát triển quan trọng về quy mô tổ chức và định hướng nghiên cứu. Trong giai đoạn này, hệ thống các phòng nghiên cứu chuyên sâu về ngữ văn dân gian, lễ hội, nghệ thuật biểu diễn, nghệ thuật tạo hình cùng các đơn vị tư liệu, ứng dụng thực nghiệm và Tạp chí Văn hóa Dân gian từng bước được xây dựng, tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài của Viện.

Năm 1993, Viện đổi tên thành Viện Nghiên cứu Văn hóa Dân gian, khẳng định vị thế là cơ quan nghiên cứu đầu ngành trong lĩnh vực văn hóa dân gian. Đến năm 2004, trước yêu cầu đổi mới của đời sống xã hội và sự phát triển của khoa học văn hóa, Viện chính thức mang tên Viện Nghiên cứu Văn hóa. Sự kiện này đánh dấu bước chuyển quan trọng trong định hướng nghiên cứu, mở rộng phạm vi từ văn hóa dân gian sang nghiên cứu văn hóa trên nhiều lĩnh vực, đồng thời hình thành các đơn vị chuyên môn về văn hóa - văn minh, văn hóa và phát triển, cùng văn hóa các dân tộc thiểu số.

Trong giai đoạn hiện nay, Viện Nghiên cứu Văn hóa tiếp tục đổi mới mô hình tổ chức và đẩy mạnh hội nhập quốc tế nhằm đáp ứng yêu cầu nghiên cứu trong bối cảnh mới. Các hướng nghiên cứu trọng tâm tập trung vào di sản văn hóa, văn hóa ngôn từ và nghệ thuật, văn hóa và phát triển, phản ánh những vấn đề nổi bật của đời sống văn hóa đương đại. Bên cạnh đó, Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa Việt Nam (đổi tên từ Tạp chí Văn hóa Dân gian năm 2019) tiếp tục phát huy vai trò là diễn đàn học thuật uy tín, góp phần thúc đẩy nghiên cứu và lan tỏa tri thức về văn hóa Việt Nam.

Hình ảnh về các nhà khoa học được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước cùng các công trình nghiên cứu tiêu biểu.

Một điểm đáng chú ý của không gian trưng bày là việc kết hợp giữa giới thiệu lịch sử phát triển của đơn vị với việc tôn vinh các nhà khoa học có nhiều đóng góp cho ngành. Những hình ảnh về các nhà khoa học được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước cùng các công trình nghiên cứu tiêu biểu không chỉ ghi nhận thành tựu của từng cá nhân mà còn phản ánh sự kế thừa liên tục giữa các thế hệ nghiên cứu.

Hoạt động nghiên cứu, đào tạo và hội nhập quốc tế

Trải qua 47 năm xây dựng và phát triển, Viện Nghiên cứu Văn hóa không chỉ lưu giữ, nghiên cứu và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống mà còn không ngừng mở rộng những hướng tiếp cận mới, đóng góp thiết thực cho sự phát triển của khoa học xã hội và công cuộc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ hội nhập.

Từ những ngày đầu thành lập, Viện Nghiên cứu Văn hóa đã giữ vai trò tiên phong trong việc xây dựng nền tảng lý luận, chuẩn hóa hệ thống khái niệm và phương pháp nghiên cứu cho ngành Văn hóa dân gian (Folklore học) và Văn hóa học ở Việt Nam. Qua nhiều thập kỷ, các thế hệ cán bộ nghiên cứu đã thực hiện hàng trăm công trình sưu tầm, khảo cứu và biên soạn về ca dao, tục ngữ, sử thi, luật tục, lễ hội, tín ngưỡng và nhiều loại hình văn hóa dân gian khác. Những thành quả đó đã hình thành một nguồn tư liệu có giá trị, phản ánh phong phú đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng người Việt và các dân tộc thiểu số trên khắp cả nước.

Bên cạnh việc nghiên cứu các giá trị văn hóa truyền thống, Viện không ngừng mở rộng phạm vi và phương pháp tiếp cận để đáp ứng những yêu cầu của thực tiễn. Trên cơ sở các hướng nghiên cứu liên ngành, đặc biệt là Nhân học văn hóa, nhiều vấn đề đương đại như di sản, bản sắc, giới, truyền thông, sinh kế và biến đổi xã hội được nghiên cứu trong mối quan hệ với quá trình phát triển. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp cho học thuật mà còn được ứng dụng trong tư vấn chính sách và các chương trình phát triển, phục vụ các cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức trong nước, quốc tế.

Song song với hoạt động nghiên cứu, Viện là đơn vị tiên phong tại Việt Nam đào tạo sau đại học về Văn hóa dân gian và Văn hóa học. Nhiều thế hệ thạc sĩ, tiến sĩ được đào tạo tại đây đã trở thành giảng viên, nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý tại các cơ sở nghiên cứu, đào tạo trên cả nước. Đồng thời, mạng lưới hợp tác với nhiều viện nghiên cứu và trường đại học quốc tế đã tạo điều kiện để Viện tiếp cận những xu hướng học thuật mới, thúc đẩy trao đổi khoa học và góp phần nâng cao vị thế của khoa học xã hội Việt Nam trong bối cảnh hội nhập.

Song song với hoạt động nghiên cứu, Viện là đơn vị tiên phong tại Việt Nam đào tạo sau đại học về Văn hóa dân gian và Văn hóa học.

Nhìn chung, nội dung trưng bày phản ánh khá đầy đủ quá trình phát triển của đơn vị từ những nghiên cứu về văn hóa dân gian, văn hóa các tộc người và di sản văn hóa đến các vấn đề của đời sống văn hóa đương đại. Các công trình được giới thiệu không chỉ cho thấy sự phong phú về đối tượng nghiên cứu mà còn phản ánh nỗ lực đổi mới phương pháp tiếp cận, mở rộng hợp tác quốc tế và tăng cường nghiên cứu liên ngành nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của thực tiễn.

Xu hướng mở rộng hợp tác quốc tế và đa dạng hóa phương pháp nghiên cứu

Trong khuôn khổ không gian trưng bày, dự án Photovoice (Kể chuyện bằng ảnh): Chúng tôi - người K’ho được giới thiệu như một ví dụ về việc ứng dụng các phương pháp nghiên cứu mới trong lĩnh vực nhân học và văn hóa học, trong đó người dân địa phương trực tiếp tham gia vào quá trình tạo lập tư liệu nghiên cứu.

Dự án được Viện Nghiên cứu Văn hóa triển khai tại thôn R’teng 2, huyện Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng trong giai đoạn 2016-2018, thuộc chương trình hợp tác giữa Viện Nghiên cứu Văn hóa (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) và Đại học East Anglia (Vương quốc Anh) về sinh kế ở Tây Nguyên.

Một số hình ảnh thuộc Dự án dự án Photovoice (Kể chuyện bằng ảnh): Chúng tôi - người K’ho trong khuôn khổ không gian trưng bày

Photovoice là một phương pháp nghiên cứu có sự tham gia của cộng đồng. Người tham gia được hướng dẫn sử dụng máy ảnh để ghi lại những hình ảnh mà họ cho là có ý nghĩa đối với cuộc sống của mình, từ công việc thường ngày, sinh kế, gia đình, các hoạt động văn hóa đến những thay đổi đang diễn ra trong cộng đồng. Sau khi chụp ảnh, các tác giả cùng trao đổi, thảo luận và viết lời kể cho từng bức ảnh. Vì vậy, mỗi bức ảnh không chỉ phản ánh một khoảnh khắc của đời sống mà còn cho thấy cách người chụp nhìn nhận, lý giải và cảm nhận về những điều diễn ra xung quanh họ.

Điểm đáng chú ý của Photovoice là phương pháp này tạo điều kiện để người dân trở thành chủ thể của quá trình nghiên cứu. Những hình ảnh và câu chuyện được giới thiệu không phải là kết quả diễn giải của nhà nghiên cứu mà là tiếng nói của chính những người trong cuộc. Nhờ đó, nhiều khía cạnh của đời sống địa phương được phản ánh một cách cụ thể và gần gũi hơn, đồng thời bổ sung những góc nhìn mà các phương pháp điều tra thông thường khó có thể ghi nhận đầy đủ. Đối với các nhà nghiên cứu, Photovoice không chỉ cung cấp nguồn tư liệu trực quan phong phú mà còn giúp hiểu rõ hơn cách cộng đồng nhìn nhận các vấn đề liên quan đến sinh kế, văn hóa và những biến đổi trong đời sống xã hội. Đối với cộng đồng, quá trình chụp ảnh, thảo luận và chia sẻ cũng là dịp để người dân nhìn lại cuộc sống của mình, bày tỏ những mối quan tâm và tham gia trực tiếp vào việc xây dựng tri thức về chính cộng đồng.

Thông qua trưng bày kết quả của dự án Chúng tôi - người K’ho, người xem có cơ hội tiếp cận những lát cắt chân thực về đời sống của người K’ho ở thôn R’teng 2 trong bối cảnh Tây Nguyên đang có nhiều biến đổi. Những bức ảnh và lời kể phản ánh các hoạt động sản xuất, đời sống gia đình, quan hệ cộng đồng, tập quán văn hóa cũng như những thay đổi trong sinh kế và môi trường sống. Đây không chỉ là kết quả của một dự án nghiên cứu mà còn là nguồn tư liệu có giá trị về đời sống đương đại của cộng đồng người K’ho, đồng thời cho thấy những nỗ lực của Viện Nghiên cứu Văn hóa trong việc đổi mới phương pháp nghiên cứu, tăng cường sự tham gia của cộng đồng và gắn nghiên cứu với thực tiễn phát triển.

*

*     *

Từ những công trình nghiên cứu cơ bản về văn hóa dân gian, văn hóa học đến các nghiên cứu liên ngành, nghiên cứu ứng dụng và tư vấn chính sách, các kết quả được giới thiệu cho thấy sự mở rộng không ngừng về phạm vi nghiên cứu cũng như vai trò ngày càng rõ nét của khoa học văn hóa trong bảo tồn di sản, phát huy giá trị văn hóa và phục vụ phát triển bền vững. Điểm nhấn của không gian trưng bày không nằm ở số lượng hiện vật mà ở cách các tư liệu được kết nối thành một mạch nội dung xuyên suốt. Những văn bản, hình ảnh, ấn phẩm nghiên cứu và tư liệu lưu trữ được lựa chọn theo tiến trình lịch sử, góp phần tái hiện quá trình hình thành, phát triển và những dấu mốc quan trọng của Viện. Qua đó, người xem có thể hình dung rõ hơn sự kế thừa giữa các thế hệ cán bộ nghiên cứu, sự bền bỉ của quá trình tích lũy tri thức và những đóng góp của Viện đối với sự phát triển của ngành nghiên cứu văn hóa ở Việt Nam. 

Ở một góc độ rộng hơn, trưng bày Kết nối truyền thống, vững bước tương lai không chỉ là hoạt động tổng kết thành tựu của Viện Văn học và Viện Nghiên cứu Văn hóa. Thông qua việc giới thiệu các kết quả nghiên cứu tới công chúng, sự kiện góp phần tăng cường kết nối giữa hoạt động nghiên cứu với đời sống xã hội, tạo điều kiện để những giá trị của khoa học xã hội và nhân văn được tiếp cận rộng rãi hơn. Việc đưa các công trình, tư liệu và sản phẩm nghiên cứu ra khỏi phạm vi chuyên môn để đến với công chúng cũng là một hướng tiếp cận phù hợp trong bối cảnh hiện nay./.

Nguồn: Chi đoàn Viện Nghiên cứu Văn hóa