TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm phát biểu chỉ đạo tại Hội thảo

Tham dự Hội thảo có TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; TS. Đỗ Xuân Lân, Phó Bí thư chuyên trách Đảng ủy Viện Hàn lâm; cùng đại diện các cơ quan Trung ương, viện nghiên cứu, trường đại học và Hội Xã hội học Việt Nam.

Về phía Viện Xã hội học và Tâm lý học có PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng; PGS.TS. Đặng Thị Hoa và TS. Nguyễn Thị Phương Hoa, Phó Viện trưởng; cùng các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý, các tác giả tham luận, đại diện một số cơ quan báo chí, truyền thông, thành viên Hội đồng khoa học và toàn thể cán bộ của Viện.

PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện Trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học phát biểu khai mạc và trình bày Báo cáo đề dẫn tại Hội thảo

AI đang đi nhanh hơn khả năng nhận diện của khoa học xã hội

Phát biểu khai mạc và trình bày Báo cáo đề dẫn, PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học, nhấn mạnh Hội thảo được tổ chức xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của thực tiễn khi AI đang đi vào nghiên cứu, giảng dạy và đời sống hằng ngày với tốc độ nhanh hơn khả năng nhận diện của khoa học xã hội.

Sự phát triển của AI đồng thời đặt ra những vấn đề mới về lý luận, phương pháp nghiên cứu và đạo đức nghề nghiệp. Vì vậy, Hội thảo được tổ chức nhằm tạo diễn đàn để các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý cùng trao đổi, chia sẻ thông tin, kinh nghiệm từ góc độ khoa học xã hội và nhân văn, đặc biệt là Xã hội học và Tâm lý học.

Theo PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Hội thảo hướng tới ba mục tiêu trọng tâm: nhận diện tác động của AI đối với xã hội và con người Việt Nam; trao đổi về phương pháp và quy trình kiểm soát khi ứng dụng AI trong nghiên cứu, đào tạo; đồng thời gợi mở những hướng nghiên cứu mới và cung cấp luận cứ cho tư vấn chính sách cho Đảng, Nhà nước trong quản trị AI.

Đáng chú ý, Báo cáo đề dẫn cho rằng AI hiện không còn chỉ là câu chuyện công nghệ. Nếu cách đây hai năm, AI chủ yếu được bàn tới trong các diễn đàn công nghệ, thì hiện nay AI đã trở thành một phần trong đời sống của nhiều người và đồng thời trở thành đối tượng điều chỉnh của pháp luật.

Từ Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/412/2024 của Bộ Chính trị đến Luật Trí tuệ nhân tạo và Quyết định số 33/2026/QĐ-TTg ngày 30/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Danh mục hệ thống trí tuệ nhân tạo có rủi ro cao, khung chính sách, pháp luật về AI tại Việt Nam đang từng bước được hình thành. Tuy nhiên, một vấn đề được đặt ra là những tác động xã hội và tâm lý của AI vẫn chưa được nghiên cứu tương xứng với tốc độ phổ biến của công nghệ này.

Báo cáo đề dẫn nhấn mạnh -“Chúng ta đang bàn về tác động của một công nghệ mà mức độ sử dụng đã được đo khá kỹ, còn hệ quả thì gần như chưa được đo”, qua đó chỉ ra một khoảng trống quan trọng mà Xã hội học và Tâm lý  học cần tập trung giải quyết.

Các đại biểu tham dự Hội thảo

Xã hội học và Tâm lý học cần chủ động nghiên cứu, định hướng những biến đổi do AI tạo ra

Phát biểu chỉ đạo tại Hội thảo, TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm, nhấn mạnh AI đang phát triển với tốc độ chưa từng có, trở thành một trong những động lực công nghệ quan trọng của thời đại. Điểm khác biệt căn bản của AI so với các làn sóng công nghệ trước đây là không chỉ thay thế sức lao động hay tự động hóa các thao tác lặp lại, mà còn trực tiếp tham gia vào những hoạt động vốn được coi là đặc trưng của con người như nhận thức, ngôn ngữ, sáng tạo, giao tiếp và ra quyết định. Qua đó, AI đang góp phần thay đổi cách con người học tập, làm việc, suy nghĩ, cảm nhận và tương tác.

Theo TS. Đinh Thị Mai, tính hai mặt của AI thể hiện rõ ở khía cạnh con người và xã hội. Bên cạnh những cơ hội to lớn trong nâng cao năng suất lao động, giáo dục, y tế, dịch vụ công, chăm sóc sức khỏe tâm thần và mở rộng tiếp cận tri thức, AI cũng đặt ra những nguy cơ về suy giảm năng lực tư duy độc lập, biến đổi đời sống tình cảm và sức khỏe tâm thần, chuyển dịch việc làm, phân hóa xã hội, tin giả, thao túng thuật toán, quyền riêng tư và trách nhiệm xã hội. Những thách thức này không thể giải quyết chỉ bằng các giải pháp kỹ thuật mà đòi hỏi sự hiểu biết thấu đáo về con người và xã hội.

Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm cho rằng, nếu khoa học kỹ thuật tập trung trả lời câu hỏi “AI có thể làm được gì?”, thì Xã hội học và Tâm lý học cần góp phần trả lời những câu hỏi quan trọng hơn: AI đang làm thay đổi con người và xã hội như thế nào; những thay đổi nào cần được thúc đẩy, dự báo, điều chỉnh, kiểm soát và làm thế nào để AI thực sự vì con người, không ai bị bỏ lại phía sau.

TS. Đinh Thị Mai cũng nhấn mạnh AI đang làm biến đổi chính Xã hội học và Tâm lý học trên ba phương diện: đối tượng nghiên cứu, với sự xuất hiện ngày càng rõ của quan hệ người - máy và các quan hệ xã hội được trung gian bởi thuật toán; phương pháp nghiên cứu, với sự phát triển của dữ liệu lớn và AI nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu về tính đại diện, độ tin cậy và đạo đức nghiên cứu; và chức năng xã hội, từ mô tả, giải thích sang dự báo, đánh giá tác động và góp phần định hướng tương lai.

Trên cơ sở đó, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm đề nghị Hội thảo tập trung làm rõ những biến đổi của con người và xã hội trên cả ba cấp độ cá nhân, gia đình - nhà trường - cộng đồng và cấu trúc xã hội; xây dựng bằng chứng thực nghiệm từ Việt Nam; nghiên cứu các vấn đề đạo đức, quản trị và chuẩn mực ứng xử; đồng thời đổi mới lý luận, phương pháp, đào tạo và tăng cường nghiên cứu liên ngành. Đổi mới để không bị tụt hậu, nhưng phải giữ vững bản sắc của khoa học về con người, lấy sự thấu hiểu con người làm mục đích, không để công cụ thay thế tư duy khoa học, TS. Đinh Thị Mai nhấn mạnh.

Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm đề nghị Viện Xã hội học và Tâm lý học tiếp thu đầy đủ các ý kiến tại Hội thảo, tổng hợp thành những kiến nghị chính sách cụ thể, nghiên cứu các hướng trọng tâm dài hạn về con người và xã hội trong kỷ nguyên AI, đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành trong và ngoài Viện Hàn lâm.

TS. Nguyễn Thị Phương Hoa, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học trình bày tham luận “Tự thể hiện trong bối cảnh số: Những biến đổi và định hướng nghiên cứu”

Các tham luận gợi mở hướng tiếp cận mới về AI và con người

Tiếp nối các nội dung được đặt ra trong Báo cáo đề dẫn, phiên tham luận tập trung làm rõ những chiều cạnh khác nhau của mối quan hệ giữa trí tuệ nhân tạo, con người và xã hội, qua đó tạo thành một mạch nghiên cứu khá thống nhất từ bản chất, triển vọng của AI đến những biến đổi trong việc làm, hành vi, đời sống tâm lý và yêu cầu đối với đào tạo nguồn nhân lực khoa học xã hội.

Tham luận “Trí tuệ nhân tạo: Bản chất, triển vọng và gợi mở cho Xã hội học & Tâm lý học” của PGS.TS. Nguyễn Đức Vinh, Viện Xã hội học và Tâm lý học, đặt nền tảng nhận thức về AI và những vấn đề mà công nghệ này đặt ra đối với hai ngành. Từ nền tảng đó, tham luận “Biến đổi cơ cấu việc làm trong bối cảnh phát triển trí tuệ nhân tạo” của PGS.TS. Hoàng Thị Nga, Trường Đại học Công đoàn, mở rộng vấn đề sang lĩnh vực lao động, việc làm - một trong những  không gian đang chịu tác động trực tiếp của quá trình ứng dụng AI.

PGS.TS. Hoàng Thu Hương, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, trình bày tham luận “Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong Chương trình  đào tạo Cử nhân Xã hội học ở Việt Nam”

Ở chiều cạnh con người và đời sống xã hội, tham luận “Tự thể hiện trong bối cảnh số: Những biến đổi và định hướng nghiên cứu” của TS. Nguyễn Thị Phương Hoa, Viện Xã hội học và Tâm lý học, tiếp cận những thay đổi trong hành vi và cách con người thể hiện bản thân trong môi trường số. Cùng hướng tới những vấn đề trực tiếp liên quan đến con người, tham luận “Ứng dụng AI trong Tâm lý học: Cơ hội và thách thức” của TS. Đỗ Thị Lệ Hằng và cộng sự phân tích những khả năng ứng dụng cũng như những vấn đề cần lưu ý khi AI tham gia vào lĩnh vực Tâm lý học. Khép lại chuỗi tham luận, PGS.TS. Hoàng Thu Hương, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), với tham luận về công nghệ số, AI trong đào tạo Cử nhân Xã hội học, đặt vấn đề đổi mới chương trình đào tạo trước những thay đổi của môi trường công nghệ.

Tại Hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận sôi nổi, thẳng thắn và trách nhiệm, đi thẳng vào những vấn đề được đặt ra, góp phần làm sáng tỏ thêm tác động của AI đối với con người và xã hội Việt Nam; những yêu cầu mới về lý luận, phương pháp và dữ liệu nghiên cứu; vấn đề đạo đức, chuẩn mực nghề nghiệp và đào tạo, đồng thời gợi mở những hướng nghiên cứu cần tiếp tục triển khai trong thời gian tới. Qua trao đổi, một yêu cầu nổi bật được nhấn mạnh là cần chuyển từ việc nhìn nhận AI đơn thuần như một công nghệ sang nghiên cứu AI như một hiện tượng xã hội và tâm lý, qua đó tạo lập bằng chứng thực nghiệm và luận cứ khoa học phục vụ nghiên cứu, đào tạo và tư vấn chính sách. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt được đặt ra trong Báo cáo đề dẫn của Hội thảo.

Các đại biểu tham dự Hội thảo

Mở ra những hướng nghiên cứu mới cho Xã hội học và Tâm lý học

Ý nghĩa của Hội thảo không chỉ nằm ở việc tập hợp các nghiên cứu về AI, mà quan trọng hơn là bước đầu xác định những khoảng trống tri thức cần tiếp tục được lấp đầy. Đó là khoảng trống về dữ liệu thực chứng, về phương pháp đo lường tác động xã hội và tâm lý, về những biến đổi trong quan hệ lao động và đời sống xã hội, cũng như về yêu cầu đổi mới đào tạo và chuẩn mực nghề nghiệp.

Từ những vấn đề được trao đổi, Hội thảo mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo cho Xã hội học và Tâm lý học Việt Nam theo hướng tăng cường nghiên cứu liên ngành, xây dựng dữ liệu thực chứng về mức độ và hệ quả của việc sử dụng AI, nghiên cứu những nhóm xã hội có nguy cơ chịu tác động lớn, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoàn thiện chính sách và quản trị AI.

Đây cũng là cơ sở để Viện Xã hội học và Tâm lý học tiếp tục phát huy vai trò nghiên cứu, tư vấn và đào tạo, chủ động đồng hành cùng những biến đổi nhanh chóng của xã hội trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, góp phần để AI được phát triển và ứng dụng theo hướng lấy con người làm trung tâm, vì sự phát triển bền vững của xã hội.

Các đại biểu tham dự Hội thảo chụp ảnh lưu niệm

Nguyễn Minh Hồng

Nguồn: Cổng thông tin điện tử Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam