Nằm cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 45km về phía Tây, thuộc địa phận thị xã Sơn Tây cũ, nay là phường Sơn Tây, Đường Lâm là làng cổ đầu tiên ở Việt Nam được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử văn hoá quốc gia vào năm 2006. Đây là nơi bảo tồn nhiều giá trị văn hóa, kiến trúc đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ, được mệnh danh là “Đất hai vua” vì là quê hương của hai vị anh hùng dân tộc: Phùng Hưng (Bố Cái Đại Vương) và Ngô Quyền (Tiền Ngô Vương). Sự hiện diện của đền thờ và lăng mộ của hai vị vua này trong cùng một khu vực không chỉ tạo nên giá trị lịch sử to lớn mà còn khẳng định vị thế chiến lược và tinh thần thượng võ của vùng đất Xứ Đoài xưa.

Một trong những đặc trưng nổi bật của Đường Lâm là hệ thống kiến trúc cổ được bảo tồn khá nguyên vẹn. Làng hiện còn hàng trăm ngôi nhà cổ có niên đại từ vài trăm năm trước, nhiều căn nhà được xây dựng bằng đá ong, một loại vật liệu đặc trưng của vùng Sơn Tây. Những bức tường đá ong dày, màu nâu sẫm, kết hợp với mái ngói truyền thống đã tạo nên diện mạo kiến trúc độc đáo, khác biệt so với nhiều làng cổ khác ở đồng bằng Bắc Bộ.

Không gian làng được tổ chức theo cấu trúc điển hình của làng Việt truyền thống với cổng làng, cây đa, giếng nước, sân đình và hệ thống đường làng nhỏ hẹp uốn lượn. Trong đó, đình Mông Phụ là trung tâm sinh hoạt cộng đồng quan trọng của làng, nơi diễn ra các nghi lễ tín ngưỡng và hoạt động hội hè của cư dân địa phương. Kiến trúc đình mang đậm phong cách nghệ thuật từ nhiều thế kỷ trước với hệ thống chạm khắc gỗ tinh xảo, phản ánh trình độ thẩm mỹ và kỹ thuật xây dựng của người Việt trong lịch sử. Chùa Mía (Sùng nghiêm Tự) là một trong số ít những ngôi cổ tự của xứ Đoài vẫn giữ được kiến trúc truyền thống nguyên bản đến tận ngày nay. Đặc biệt, ngôi chùa này còn là nơi trưng bày, gìn giữ và bảo tồn lượng lớn các tượng Phật có giá trị về mặt nghệ thuật.

Không chỉ nổi bật ở phương diện kiến trúc hay lịch sử, Đường Lâm ngày nay còn là nơi bảo tồn nhiều yếu tố của văn hóa thường ngày trong đời sống nông thôn Bắc Bộ. Các phong tục tập quán, lễ hội truyền thống, cũng như sinh hoạt cộng đồng vẫn được duy trì trong không gian làng. Những nghi lễ tại đình, chùa làng hay những sinh hoạt cộng đồng tại đình, chùa vẫn phản ánh cấu trúc xã hội và hệ giá trị văn hóa truyền thống của cư dân nông nghiệp.

Trong truyền thống học thuật, làng xã thường được xem như một đơn vị cơ bản của xã hội nông nghiệp Việt Nam, nơi hình thành và duy trì nhiều thiết chế xã hội, chuẩn mực đạo đức cũng như các thực hành văn hóa đặc trưng của cộng đồng cư dân nông thôn. Chuyến đi thực tế tại Đường Lâm có ý nghĩa quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa và cấu trúc xã hội của làng Việt truyền thống. Nghiên cứu về làng cũng là một chủ đề nghiên cứu quan trọng trong hệ thống các lĩnh vực nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Văn hóa trong những thập niên gần đây, trong bối cảnh xã hội Việt Nam nói chung và nông thôn nói riêng đang trải qua những biến đổi sâu sắc dưới tác động của quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và hội nhập toàn cầu.

Trong khuôn khổ của chuyến đi thực tế, đoàn cũng đã đến thăm đền Và và chùa Thầy - những di tích lịch sử-văn hóa nổi tiếng tại xứ Đoài./.

Một số hình ảnh