Quá trình hình thành nên nhân cách kiệt xuất của Chủ tịch Hồ Chí Minh khởi nguồn sâu sắc từ nền tảng giáo dục gia đình, đặc biệt là tầm ảnh hưởng từ thân phụ - cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, người thầy đầu tiên đã dạy chữ, dạy làm người và hun đúc lòng yêu nước cho Người. Cụ Sắc vốn là một nhà nho cấp tiến, có nhân cách cao thượng, luôn coi trọng đạo đức, sống giản dị và gần gũi với nhân dân. Khác với nhiều nhà nho đương thời, cụ Sắc không chỉ truyền cho con trí tuệ, học vấn mà còn truyền lòng nhiệt huyết, chí khí mạnh mẽ và tinh thần lao động chân tay từ thuở nhỏ. Chính tư tưởng “thương dân” sâu sắc của người cha - một người từng trải qua cảnh nghèo khó và luôn đứng về phía những người khốn khổ - đã trở thành gốc rễ cho tư tưởng đạo đức cách mạng của Hồ Chí Minh sau này.

Trong suốt những năm tháng tuổi thơ, Nguyễn Tất Thành đã được cha tạo điều kiện để trải nghiệm thực tiễn cuộc sống và tham gia vào các buổi đàm luận với những sĩ phu yêu nước có tư tưởng cấp tiến. Những bài học “mắt thấy, tai nghe” về sự day dứt của các bậc cha chú trước cảnh nước mất nhà tan đã sớm hình thành trong Người một ý chí tự lập và một cái nhìn thức thời. Sự định hướng của cụ Nguyễn Sinh Sắc mang tính đột phá khi khuyến khích con học tiếng Pháp để “hiểu được kẻ thù” và tiếp xúc với văn minh phương Tây, bất chấp sự bài xích của nhiều nhà nho đương thời. Ba chữ “Tự do - Bình đẳng - Bác ái” đã khơi dậy trong lòng người thanh niên trẻ tuổi một niềm khao khát khám phá bản chất ẩn giấu đằng sau những khẩu hiệu ấy. Quyết tâm ra đi tìm đường cứu nước của Người càng trở nên sắt đá sau lời dặn dò đầy tâm huyết của cha tại Bình Khê: “Nước mất không lo đi tìm, tìm cha phỏng có ích gì?”, lời dặn ấy đã trở thành động lực để Người sẵn sàng dấn thân vào cuộc đời lao động gian khổ để thực hiện mục tiêu tìm lại “Nước mất thì đi tìm hồn của nước”. Năm 1911, từ Bến cảng Nhà Rồng, Người ra đi tìm đường cứu nước, bắt đầu hành trình bôn ba qua nhiều châu lục để tìm ra ánh sáng cho cách mạng Việt Nam. Việc sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam vào năm 1930 và lãnh đạo Cách mạng Tháng Tám thành công năm 1945 là những mốc son chói lọi, mở ra bước ngoặt lịch sử đưa dân tộc ta từ ách nô lệ giành lại quyền làm chủ đất nước. Sau đó, suốt hai cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân và đế quốc, Người đã cùng Trung ương Đảng chèo lái con thuyền cách mạng đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác, khẳng định vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

Hành trình tìm đường cứu nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ thể hiện bản lĩnh kiên cường mà còn cho thấy một tầm nhìn chiến lược vĩ đại, thường được các cộng sự ca ngợi như những điều tiên tri kỳ diệu. Một trong những minh chứng rực rỡ nhất là việc Người đặt tên cho tám chiến sĩ bảo vệ mình vào đầu năm 1947 là Trường, Kỳ, Kháng, Chiến, Nhất, Định, Thắng, Lợi. Việc đặt tên này không đơn thuần là để giữ bí mật mà còn chứa đựng niềm tin sắt đá và dự đoán chính xác về một cuộc chiến đấu dài hơi sẽ kết thúc bằng thắng lợi trọn vẹn. Thực tế lịch sử đã chứng minh, từ năm 1947 đến khi giải phóng Thủ đô vào năm 1954 vừa vặn tròn tám năm, đúng như số lượng tên gọi mà Người đã đặt cho các chiến sĩ của mình. Người cũng thường dùng những hình ảnh gần gũi để giải thích cho nhân dân hiểu rằng thắng lợi cần có kỳ hạn và sự nhẫn nại, chuẩn bị kỹ lưỡng.

Tầm nhìn của Người về chiến thắng Điện Biên Phủ càng khiến các nhà nghiên cứu sau này phải kinh ngạc vì tính xác thực và chiều sâu. Ngay từ năm 1949, trong tác phẩm “Giấc ngủ mười năm”, Người đã phác họa một trận chiến cuối cùng khiến giặc Pháp hoàn toàn thất bại và dự báo bộ đội ta sẽ trở về Thủ đô vào năm 1954. Đến năm 1950, khi chuẩn bị cho chiến dịch Biên giới, Người lại một lần nữa tiên lượng rằng cuộc kháng chiến có thể kéo dài thêm bốn, năm năm nữa, một mốc thời gian trùng khớp hoàn hảo với ngày thắng lợi cuối cùng. Trong những cuộc đàm luận với luật sư Phan Anh hay nhà báo Burchett, Người luôn khẳng định Điện Biên Phủ sẽ là một thung lũng mà quân Pháp không bao giờ thoát được, và ví trận đánh này như một “Stalingrad ở Đông Dương”. Quyết định mở chiến dịch tại Tỉn Keo vào tháng 10 năm 1953 và chỉ thị “chắc thắng mới đánh” dành cho Đại tướng Võ Nguyên Giáp chính là chìa khóa tạo nên mốc son chói lọi bằng vàng của lịch sử dân tộc.

Song hành với sự nghiệp quân sự lẫy lừng, di sản văn chương và phong cách sáng tác của Hồ Chí Minh cũng là một tài sản vô giá, thấm đượm chất dân gian. Người là bậc thầy trong việc “dân gian hóa” các thông điệp chính trị để đưa tư tưởng cách mạng vào sâu trong lòng dân. Với tôn chỉ “văn hóa phải đi sâu vào tâm lý quốc dân”, Người đã sử dụng văn chương như một vũ khí chiến đấu sắc bén, biến các sáng tác của mình thành những bài học đạo đức và chính trị sống động. Thay vì sử dụng những lời cao đàm khoát luận hay điển cố thâm thúy của các triết gia, Người chọn cách viết những bài “ca” có vần, có điệu, dễ học và dễ thuộc để truyền tải thông điệp tới quần chúng. Nhiều bài văn vần của Người như “Ba mươi bài ca Việt Minh” hay những bài ca chúc Tết hàng năm đã trở thành những lời truyền miệng tự nhiên trong đời sống nhân dân. Phong cách sáng tác của Người luôn hướng tới mục đích thiết thực nhất: làm cho người nghe cảm động, dễ ghi nhớ và làm theo để tạo nên sức mạnh đoàn kết toàn dân.

Đặc biệt, nghệ thuật vận dụng ngụ ngôn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở thành một vũ khí chiến đấu sắc bén, giúp Người truyền bá đạo đức và lý tưởng cách mạng một cách tinh tế. Trong những năm hoạt động tại nước ngoài từ 1922-1924, Người đã dùng nhiều hình ảnh ẩn dụ như “con chó đeo vòng cổ”, “con rồng tre” hay các biểu tượng về loài cầm thú để vạch trần bản chất độc ác, ngu dốt của bọn thực dân và bè lũ tay sai. Những bài thơ ngụ ngôn như “Ca sợi chỉ” để nói về sức mạnh của sự tập hợp, “Hòn đá to” để nhấn mạnh việc đồng lòng, hay “Con cáo và tổ ong” để đề cao tinh thần đoàn kết đã trở thành những bài học chính trị sống động. Khác với ngụ ngôn Trung Quốc thường dùng điển tích khó hiểu, ngụ ngôn của Hồ Chí Minh luôn sử dụng những hình ảnh gần gũi, giản đơn nhất để ai cũng có thể nhận thấy ý nghĩa mà không cần suy xét quá sâu xa.

Di sản của Người không chỉ giới hạn trong phạm vi một quốc gia mà còn mang tầm ảnh hưởng quốc tế sâu rộng, báo hiệu sự sụp đổ của chủ nghĩa thực dân toàn cầu. Chiến thắng Điện Biên Phủ dưới sự lãnh đạo của Người đã được ví như “trận Valmy của các dân tộc da màu”, khích lệ các nước thuộc địa vùng lên giành độc lập.

Cuộc đời Hồ Chí Minh là một tấm gương sáng ngời về ý chí kiên cường, nghị lực phi thường và tấm gương lao động miệt mài, kế thừa xuất sắc truyền thống của thân phụ. Từ những bài học đầu đời về lòng thương dân đến hành trình thay đổi vận mệnh dân tộc, Người đã để lại một hệ thống tư tưởng và phong cách sống giản dị nhưng thâm thúy, mãi mãi là nguồn cảm hứng bất tận cho các thế hệ mai sau. Sáng ngời trong tư tưởng ấy là sức mạnh của đại đoàn kết và niềm tin tuyệt đối vào chính nghĩa, một di sản tinh thần vĩnh cửu của dân tộc Việt Nam.

Nhân dịp kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại (19/05/1890 - 19/05/2026), Viện Nghiên cứu Văn hoá xin trân trọng giới thiệu lại một số công trình nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Người được đăng tải trên Số Đặc biệt (1990) Kỷ niệm 100 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh - Danh nhân văn hoá Thế giới, Tạp chí Văn hoá Dân gian (Tiền thân của Tạp chí Nghiên cứu Văn hoá, Viện Nghiên cứu Văn hoá):

Tài liệu tham khảo

1. Đỗ Hoàng Linh và Nguyễn Văn Dương. 2008. Chuyện kể về thời niên thiếu của Bác Hồ. Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội.

2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Tập 1, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011.

3. Lê Cường. 1996. Chiến thắng Điện Biên Phủ qua điều tiên tri của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tạp chí Văn hoá dân gian, số 2(54), tr.30-36.

4. Minh Hạnh. 1991. Chủ tịch Hồ Chí Minh và việc vận dụng ngụ ngôn. Tạp chí Văn hoá dân gian, số 4(36), tr.14-18.

5. Vũ Anh Tuấn. 1991. Tiếp cận di sản văn chương của chủ tịch Hồ Chí Minh dưới góc độ văn hoá dân gian. Tạp chí Văn hoá dân gian, số 4(36), tr.14-18.

Tác giả: ThS. Phan Thị Kim Tâm