Đối với Việt Nam, chuyển đổi số quốc gia đang được xác định là một trong những động lực quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội to lớn, không gian số cũng trở thành mặt trận mới của cuộc đấu tranh tư tưởng, văn hóa. Những tác động đa chiều của toàn cầu hóa, sự cạnh tranh quyết liệt về giá trị, hệ tư tưởng và ảnh hưởng văn hóa giữa các quốc gia; sự phát triển nhanh chóng của các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới; sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI), công nghệ giả mạo hình ảnh, âm thanh (deepfake) cùng khả năng thao túng dư luận bằng thuật toán đã làm cho công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng đứng trước nhiều yêu cầu mới, phức tạp hơn so với trước đây.

Trong bối cảnh đó, bảo đảm an ninh tư tưởng - văn hóa không đơn thuần là đấu tranh với thông tin sai trái, phản bác các quan điểm thù địch, mà còn là quá trình chủ động xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, củng cố hệ giá trị quốc gia, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, nâng cao sức đề kháng của xã hội trước những tác động tiêu cực từ bên ngoài. Đây là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược, gắn trực tiếp với sự ổn định chính trị, sự phát triển bền vững của đất nước và việc bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời kỳ mới.

An ninh tư tưởng - văn hóa trong thời đại số: từ yêu cầu truyền thống đến những vấn đề mới đặt ra

Lịch sử cách mạng Việt Nam cho thấy, tư tưởng và văn hóa luôn là một mặt trận đặc biệt quan trọng. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: "Văn hóa soi đường cho quốc dân đi". Quan điểm đó không chỉ khẳng định vai trò dẫn dắt của văn hóa đối với sự phát triển dân tộc mà còn chỉ rõ mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa với chính trị, giữa xây dựng con người với xây dựng chế độ. Trong mọi giai đoạn cách mạng, Đảng ta luôn xác định xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển; đồng thời coi bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ có ý nghĩa sống còn đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Ngày nay, khi quá trình số hóa diễn ra trên phạm vi toàn cầu, nội hàm của an ninh tư tưởng - văn hóa đã mở rộng hơn rất nhiều. Nếu trước đây, việc truyền bá tư tưởng, văn hóa chủ yếu thông qua báo chí, xuất bản, phát thanh, truyền hình và các thiết chế văn hóa truyền thống thì hiện nay không gian mạng đã trở thành môi trường chủ đạo của quá trình hình thành nhận thức xã hội. Chỉ với một thiết bị thông minh kết nối internet, mỗi người đều có thể tiếp cận kho thông tin khổng lồ, đồng thời cũng có khả năng tạo ra, chỉnh sửa và lan truyền thông tin tới hàng triệu người khác.

Đặc điểm này làm thay đổi căn bản phương thức tác động đến nhận thức xã hội. Thuật toán của các nền tảng số có xu hướng ưu tiên những nội dung gây tranh luận, giật gân hoặc tạo cảm xúc mạnh nhằm tối đa hóa tương tác. Chính điều đó vô hình trung tạo điều kiện cho tin giả, thông tin sai lệch, các luận điệu cực đoan hoặc xuyên tạc lan truyền nhanh hơn nhiều so với những thông tin chính thống. Đáng chú ý, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tạo sinh còn làm cho việc sản xuất nội dung giả trở nên dễ dàng, tinh vi và khó nhận biết hơn. Các sản phẩm deepfake có thể giả mạo hình ảnh, giọng nói của cá nhân, tổ chức; các chatbot AI có thể tạo ra lượng lớn nội dung với tốc độ rất nhanh, khiến việc xác minh tính xác thực của thông tin trở thành thách thức đối với cả cơ quan quản lý và người sử dụng.

Không gian số vì vậy đã trở thành địa bàn mà các thế lực thù địch, phản động và phần tử cơ hội chính trị triệt để lợi dụng để chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng. Với phương thức hoạt động ngày càng chuyên nghiệp, chúng không chỉ sử dụng các website hay tài khoản mạng xã hội đơn lẻ mà còn khai thác trí tuệ nhân tạo, hệ thống tài khoản ảo, bot tự động và thuật toán lan truyền để tạo hiệu ứng đám đông, dẫn dắt dư luận theo những mục tiêu đã được tính toán trước. Các thủ đoạn xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành tựu đổi mới, bóp méo chủ trương, đường lối của Đảng, kích động tâm lý cực đoan, lợi dụng các vấn đề dân chủ, nhân quyền, dân tộc, tôn giáo, phòng chống tham nhũng hoặc những vụ việc phức tạp phát sinh trong xã hội để gieo rắc hoài nghi, chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc ngày càng diễn biến tinh vi hơn.

Điều đáng lưu ý là trong thời đại số, cuộc đấu tranh tư tưởng không còn diễn ra theo phương thức đối đầu trực diện mà chủ yếu thông qua sự tác động âm thầm vào nhận thức, tâm lý và hệ giá trị của con người. Nếu như trước đây, mục tiêu của các hoạt động chống phá thường hướng tới việc phủ nhận trực tiếp vai trò lãnh đạo của Đảng thì hiện nay, nhiều thủ đoạn được triển khai theo cách mềm dẻo hơn, từng bước làm phai nhạt lý tưởng cách mạng, cổ súy chủ nghĩa cá nhân cực đoan, lối sống thực dụng, phủ nhận các giá trị truyền thống, thúc đẩy quá trình "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" từ bên trong. Đây chính là nguy cơ lâu dài và khó nhận diện hơn bởi nó tác động trực tiếp đến nền tảng tinh thần của xã hội.

Bên cạnh những nguy cơ từ bên ngoài, quá trình phát triển của chính không gian số cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác bảo vệ an ninh tư tưởng - văn hóa. Một bộ phận người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên, dành phần lớn thời gian trên các nền tảng số nhưng lại thiếu kỹ năng nhận diện tin giả, thiếu khả năng kiểm chứng nguồn tin và dễ bị tác động bởi hiệu ứng tâm lý đám đông. Không ít người có xu hướng tiếp nhận thông tin qua các đoạn video ngắn, tiêu đề giật gân hoặc những nội dung được thuật toán đề xuất thay vì tìm hiểu đầy đủ bối cảnh của vấn đề. Điều này tạo ra nguy cơ hình thành nhận thức phiến diện, làm giảm khả năng tư duy phản biện và dễ bị dẫn dắt bởi các thông tin sai lệch.

Ở góc độ văn hóa, quá trình toàn cầu hóa cùng sự phát triển của các nền tảng số xuyên biên giới đã thúc đẩy sự giao lưu, tiếp biến văn hóa diễn ra mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Đây là điều kiện thuận lợi để quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới, đồng thời giúp nhân dân tiếp cận tinh hoa văn hóa nhân loại. Tuy nhiên, cùng với đó là sự xâm nhập ngày càng sâu rộng của nhiều sản phẩm văn hóa thiếu lành mạnh, cổ súy bạo lực, lối sống lệch chuẩn, chủ nghĩa hưởng thụ hoặc những giá trị không phù hợp với truyền thống văn hóa dân tộc. Các giá trị ngoại lai tiêu cực có thể từng bước làm xói mòn bản sắc dân tộc, ảnh hưởng đến hệ giá trị gia đình, chuẩn mực đạo đức xã hội và niềm tin chính trị của một bộ phận người dân.

Nhìn từ góc độ đó có thể thấy, bảo vệ an ninh tư tưởng - văn hóa trong thời đại số không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chuyên trách mà là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị và toàn xã hội. Đây không đơn thuần là cuộc đấu tranh nhằm loại bỏ thông tin sai trái mà sâu xa hơn là xây dựng sức mạnh nội sinh của quốc gia thông qua việc củng cố niềm tin xã hội, phát huy giá trị văn hóa Việt Nam, xây dựng con người Việt Nam trong thời đại mới và tạo lập một không gian số an toàn, lành mạnh, nhân văn. Chỉ khi nền tảng tư tưởng được củng cố bằng chính sức mạnh của văn hóa, bằng sự đồng thuận xã hội và niềm tin của nhân dân thì công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng mới thực sự bền vững trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra ngày càng sâu rộng.

Xây dựng "sức đề kháng" tư tưởng - văn hóa trong không gian số: từ nhận thức đến hành động

Thực tiễn cho thấy, bảo vệ an ninh tư tưởng - văn hóa trong thời đại số không thể chỉ dựa vào các biện pháp kỹ thuật hay xử lý vi phạm trên không gian mạng. Bản chất của cuộc đấu tranh này là cuộc đấu tranh trên lĩnh vực nhận thức, niềm tin và hệ giá trị. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải kết hợp chặt chẽ giữa "xây" và "chống", trong đó "xây" là nhiệm vụ cơ bản, chiến lược, lâu dài; "chống" phải chủ động, kiên quyết, kịp thời và hiệu quả. Chỉ khi xây dựng được nền tảng tư tưởng vững chắc trong mỗi cán bộ, đảng viên và mỗi người dân thì những tác động tiêu cực từ không gian số mới khó có thể làm lung lay niềm tin, bản lĩnh chính trị và bản sắc văn hóa dân tộc.

Trước hết, cần tiếp tục nâng cao chất lượng công tác giáo dục chính trị, tư tưởng theo hướng gắn chặt với thực tiễn phát triển của đất nước và đặc điểm của môi trường số. Trong điều kiện hiện nay, phương thức tuyên truyền truyền thống nếu không được đổi mới sẽ khó đáp ứng yêu cầu tiếp cận của các nhóm công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Điều quan trọng không chỉ là truyền đạt đúng chủ trương, đường lối của Đảng mà còn phải làm cho những giá trị đó trở nên gần gũi, dễ tiếp cận, có sức thuyết phục bằng những minh chứng từ thực tiễn đổi mới đất nước và bằng chính những thành tựu phát triển mà nhân dân được thụ hưởng. Việc giáo dục lý tưởng cách mạng cần được thực hiện thông qua nhiều hình thức hiện đại, phát huy hiệu quả của báo chí đa phương tiện, nền tảng số, mạng xã hội, podcast, video ngắn, đồ họa thông tin và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong truyền thông chính sách.

Đổi mới công tác tuyên truyền cũng đồng nghĩa với việc chuyển từ tư duy truyền đạt thông tin một chiều sang phương thức tương tác, đối thoại và đồng hành cùng người dân. Trong môi trường số, khoảng trống thông tin luôn là điều kiện để tin giả và các luận điệu xuyên tạc xuất hiện. Vì vậy, các cơ quan báo chí, truyền thông và cơ quan quản lý nhà nước cần chủ động cung cấp thông tin chính thống nhanh chóng, đầy đủ, chính xác, nhất là đối với những vấn đề được xã hội quan tâm. Thông tin chính thống không chỉ cần đúng mà còn phải đủ nhanh, đủ hấp dẫn và phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng hiện đại. Đây cũng là một trong những giải pháp quan trọng nhằm củng cố niềm tin xã hội và nâng cao hiệu quả định hướng dư luận.

Cùng với đó, việc xây dựng và phát triển hệ sinh thái văn hóa số mang bản sắc Việt Nam cần được coi là một nhiệm vụ chiến lược. Không gian mạng sẽ khó trở thành môi trường lành mạnh nếu thiếu vắng những sản phẩm văn hóa có chất lượng, giàu giá trị tư tưởng và đủ sức cạnh tranh với các sản phẩm ngoại nhập. Đầu tư cho văn hóa trong thời đại số không chỉ dừng lại ở số hóa di sản, thư viện, bảo tàng hay dữ liệu văn hóa mà còn phải khuyến khích sáng tạo các sản phẩm văn hóa số hiện đại, hấp dẫn, phản ánh sinh động lịch sử, truyền thống, con người và khát vọng phát triển của dân tộc Việt Nam. Điện ảnh, âm nhạc, văn học, trò chơi điện tử, hoạt hình, nền tảng giáo dục số và các sản phẩm sáng tạo nội dung nếu được đầu tư đúng hướng sẽ trở thành phương tiện hữu hiệu lan tỏa giá trị Việt Nam, góp phần củng cố nền tảng tinh thần của xã hội.

Trong bối cảnh cạnh tranh về sức mạnh mềm giữa các quốc gia ngày càng gay gắt, văn hóa không chỉ là lĩnh vực bảo tồn mà còn là nguồn lực phát triển. Một quốc gia có bản sắc văn hóa mạnh sẽ có khả năng tạo dựng ảnh hưởng tích cực đối với cộng đồng quốc tế, đồng thời tăng cường khả năng tự bảo vệ trước những tác động tiêu cực từ bên ngoài. Vì vậy, phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và văn hóa số cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước, gắn kết chặt chẽ với nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Một yêu cầu quan trọng khác là không ngừng nâng cao năng lực số của đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng, văn hóa, báo chí, truyền thông và quản lý nhà nước. Trong điều kiện trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất và lan truyền thông tin, đội ngũ cán bộ không chỉ cần vững vàng về bản lĩnh chính trị mà còn phải có kiến thức về công nghệ số, kỹ năng phân tích dữ liệu, nhận diện xu hướng thông tin, quản trị truyền thông số và ứng dụng hiệu quả các công nghệ mới trong thực tiễn công tác. Đây là điều kiện để chuyển từ trạng thái phản ứng sang chủ động dự báo, phát hiện sớm và xử lý hiệu quả các nguy cơ trên không gian mạng.

Song song với việc nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ, cần đặc biệt quan tâm xây dựng văn hóa số và công dân số trong toàn xã hội. Mỗi người dân cần được trang bị kỹ năng số, kỹ năng kiểm chứng thông tin, kỹ năng nhận diện tin giả và ý thức ứng xử có trách nhiệm trên môi trường mạng. Hình thành văn hóa ứng xử văn minh trên không gian số không chỉ góp phần hạn chế sự lan truyền của thông tin sai lệch mà còn xây dựng môi trường giao tiếp tích cực, tôn trọng pháp luật, đề cao các giá trị nhân văn và trách nhiệm xã hội. Khi mỗi công dân có đủ sự tỉnh táo và năng lực phản biện trước các thông tin độc hại thì sức mạnh bảo vệ an ninh tư tưởng - văn hóa sẽ được nhân lên từ chính cộng đồng.

Bên cạnh các giải pháp về giáo dục, văn hóa và truyền thông, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách và hành lang pháp lý về quản trị không gian mạng là yêu cầu tất yếu. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo tạo sinh, dữ liệu lớn và các nền tảng xuyên biên giới đang đặt ra nhiều vấn đề mới đối với công tác quản lý nhà nước. Do đó, cần tiếp tục rà soát, bổ sung các quy định pháp luật phù hợp với thực tiễn phát triển công nghệ; tăng cường trách nhiệm của các nền tảng số trong việc ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm; đồng thời đẩy mạnh hợp tác quốc tế nhằm xử lý hiệu quả các hành vi lợi dụng không gian mạng để xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc.

Tuy nhiên, dù công nghệ có phát triển đến đâu thì yếu tố quyết định vẫn là con người. Sức mạnh của nền tảng tư tưởng không được tạo dựng bằng các biện pháp hành chính đơn thuần mà được hình thành từ niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa; từ hiệu quả của công cuộc xây dựng, chỉnh đốn Đảng; từ việc phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; từ sự gương mẫu của đội ngũ cán bộ, đảng viên và từ những thành quả phát triển kinh tế - xã hội mà nhân dân trực tiếp được thụ hưởng. Chính những yếu tố đó tạo nên cơ sở thực tiễn thuyết phục nhất để củng cố sự đồng thuận xã hội và làm thất bại mọi âm mưu xuyên tạc, chống phá.

*

*     *

Có thể khẳng định rằng, bảo vệ an ninh tư tưởng - văn hóa trong thời đại số là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài; vừa mang tính chính trị, vừa mang tính văn hóa, xã hội và công nghệ. Đây không phải là cuộc đấu tranh chỉ diễn ra trên không gian mạng mà là quá trình xây dựng sức mạnh nội sinh của quốc gia trong điều kiện phát triển mới. Muốn bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng phải bắt đầu từ việc xây dựng con người Việt Nam có bản lĩnh chính trị vững vàng, có khát vọng cống hiến, có năng lực số và có ý thức gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu xây dựng quốc gia số, kinh tế số và xã hội số, nhiệm vụ bảo vệ an ninh tư tưởng - văn hóa càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị, kết hợp chặt chẽ giữa xây dựng và bảo vệ, giữa phát triển và giữ gìn bản sắc, giữa đổi mới sáng tạo và kiên định nền tảng tư tưởng sẽ tạo nên thế trận tư tưởng - văn hóa vững chắc trong không gian số. Đó không chỉ là yêu cầu trước mắt nhằm bảo đảm ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội mà còn là điều kiện căn bản để khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong mọi điều kiện, hoàn cảnh./.

Chi đoàn Viện Nghiên cứu Văn hóa