Sáng ngày 08/10/2024, tại Hội trường tầng 1 - Số 27, Trần Xuân Soạn, Hà Nội, Viện nghiên cứu Văn hóa (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đã tổ chức Hội thảo khoa học “Hệ giá trị văn hóa Việt Nam: Lý luận và thực tiễn". Hội thảo thuộc đề tài “Xây dựng hệ giá trị văn hóa gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới: Lý luận và thực tiễn”, thuộc khuôn khổ Chương trình “Xây dựng Hệ giá trị Quốc gia, Hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới”.

Hội thảo vinh dự có sự tham gia của GS. TS. Từ Thị Loan - nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam; TS. Nguyễn Thị Mai Anh - Vụ trưởng, Trưởng Ban Văn hóa-Xã hội, Tạp chí Cộng sản; PGS. TS. Nguyễn Thị Thanh Bình - Tổng biên tập Tạp chí Dân tộc học, Viện Dân tộc học. Hội thảo có sự tham dự của đông đảo các chuyên gia, nhà khoa học từ các viện nghiên cứu, các cơ sở đào tạo đại học trong nước.

Về phía Viện Nghiên cứu Văn hóa, Hội thảo có sự tham gia của PGS. TS. Nguyễn Thị Phương Châm - Viện trưởng, Chủ nhiệm đề tài; PGS. TS. Phạm Văn Dương - Phó Viện trưởng, Tổng biên tập Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa Việt Nam; TS. Hoàng Cầm - Phó Viện trưởng, cùng các thành viên của đề tài và đông đảo cán bộ nghiên cứu trong Viện.

Toàn cảnh Hội thảo

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, PGS. TS. Nguyễn Thị Phương Châm cho biết: Hệ giá trị văn hóa là khái niệm đã được lý giải, hoạch định từ nhiều góc nhìn khác nhau. Từ góc nhìn văn hóa, hệ giá trị văn hóa có thể được hiểu một cách chung nhất là những quan niệm, chuẩn mực mang tính văn hóa về sự tử tế, tốt đẹp và đúng đắn mà con người ao ước và khát khao hướng tới. Hệ giá trị văn hóa là nền tảng chi phối phương châm, triết lý sống cũng như cách thức các cá nhân lựa chọn, hành động và ứng xử cho phù hợp, có ý nghĩa, đáp ứng kỳ vọng của cộng đồng cũng như xã hội. Hệ giá trị văn hóa đóng vai trò là quy chuẩn để các cá nhân, cộng đồng đánh giá hành vi, ứng xử của người khác cũng như chính mình trong mọi khía cạnh của cuộc sống. Hệ giá trị văn hóa của một tộc người được các cá nhân của truyền thống văn hóa đó thu nhận thông qua một quá trình gọi là “văn hóa hóa”. Trong xã hội truyền thống, quá trình “văn hóa hóa” diễn ra chủ yếu ở phạm vi gia đình và cộng đồng. Các cá nhân thẩm thấu các quan niệm và chuẩn mực mang tính đạo đức, đạo lý của truyền thống văn hóa mà họ sinh ra và lớn lên, từ cha mẹ, họ hàng, bạn bè và các thành viên khác trong cộng đồng.

Tuy nhiên, trong cuộc sống đương đại, hệ giá trị văn hóa được nuôi cấy, hình thành không chỉ từ văn hóa truyền thống, mà còn thông qua việc tương tác với truyền thông, tương tác với chính sách của Nhà nước và tương tác với các môi trường (như môi trường giáo dục trong trường học). Vì vậy, hệ giá trị văn hóa của các tộc người hiện nay không chỉ bao gồm các yếu tố mang tính truyền thống mà còn bao gồm cả các yếu tố mới, mang tính quốc gia và quốc tế. Cũng chính vì điều này, các dạng thức biểu hiện và thực hành hệ giá trị văn hóa của các tộc người luôn luôn đa dạng và không bao giờ tĩnh tại. Sự đa dạng, tái cấu trúc và biến đổi hệ giá trị văn hóa các tộc người ngày càng gia tăng trong bối cảnh đất nước đang trong quá trình hội nhập sâu rộng và phát triển mạnh mẽ. Bối cảnh và sự đa dạng của các dòng chảy từ bên ngoài, như là dòng chảy thương mại, dòng chảy lao động, thông tin, công nghệ… và đa dạng từ sự thay đổi bên trong, như là đời sống chính trị, kinh tế, xã hội, đường lối chính sách… đã trở thành những nhân tố tác động lớn đến hệ giá trị văn hóa các tộc người hiện nay. Hệ giá trị văn hóa về bản chất mang tính hệ thống, tương đối, đa dạng, phổ quát, đặc thù, không bất biến, không đồng nhất. Với cách hiểu như vậy, giá trị, hệ giá trị văn hóa có vai trò vô cùng quan trọng trong việc hiện thực hóa mục tiêu xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; xây dựng hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị chuẩn mực con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế mà Đảng đã đề ra.

Xây dựng hệ giá trị văn hóa là nhiệm vụ cấp thiết hiện nay, nhưng nhiệm vụ đó chưa bao giờ là dễ dàng. Trong bối cảnh xã hội đương đại, với sự gia tăng của toàn cầu hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, hệ giá trị văn hóa Việt Nam ngày càng trở nên đa chiều và phức tạp, với sự tồn tại của nhiều hệ giá trị: hệ giá trị truyền thống, hệ giá trị mới, hệ giá trị phổ quát, hệ giá trị đặc thù, hệ giá trị cốt lõi, hệ giá trị phái sinh… “Điều này đã tạo nên những xung đột giá trị, thậm chí là khủng hoảng giá trị và điều đó càng làm gia tăng tính phức tạp, nhưng cũng làm lộ rõ sự cần thiết phải nhìn nhận lại việc xây dựng hệ giá trị văn hóa hiện nay như thế nào” - PGS. TS. Nguyễn Thị Phương Châm nhấn mạnh.

PGS. TS. Nguyễn Thị Phương Châm phát biểu đề dẫn Hội thảo

Với nhận thức như vậy, Hội thảo khoa học “Hệ giá trị văn hóa Việt Nam: lý luận và thực tiễn” hướng đến việc nhận diện những dạng thức biểu hiện cũng như những yếu tố ảnh hưởng đến hệ giá trị văn hóa cả từ bên trong và từ bên ngoài, quá trình tái cấu trúc hệ giá trị văn hóa trong bối cảnh đất nước hội nhập và phát triển. Trong quá trình tổ chức Hội thảo, Ban tổ chức đã nhận được 36 bài viết và đã tiến hành lựa chọn 27 bài phù hợp với chủ đề Hội thảo để đưa vào kỷ yếu. Các bài viết tập trung vào các nhóm chủ đề chính:

(i) Những vấn đề khái quát về hệ giá trị văn hóa: nêu ra những nhận thức về giá trị văn hóa, giá trị cốt lõi trong hệ giá trị văn hóa tộc người. Những khái quát này giúp nhận diện đầy đủ hơn, hệ thống hơn hệ giá trị văn hóa từ nội hàm, khái niệm cho đến đặc điểm, tính chất của hệ giá trị văn hóa.

(ii) Các dạng thức biểu hiện đa dạng của hệ giá trị văn hóa ở các tộc người: bao gồm hệ giá trị văn hóa cộng đồng, hệ giá trị văn hóa gia đình, hệ giá trị thẩm mỹ, giá trị văn hóa lễ hội, giá trị văn hóa tín ngưỡng, giá trị yêu nước, giá trị tương trợ, chia sẻ, cố kết cộng đồng… Qua đó khắc họa sinh động sự đa dạng của hệ giá trị văn hóa với các biểu hiện khác nhau ở các cộng đồng, tộc người trong những bối cảnh khác nhau.

(iii) Các dạng thức tái cấu trúc, biến đổi và những yếu tố tác động đến hệ giá trị văn hóa trong bối cảnh đương đại: tập trung làm rõ các chiều kích biến đổi của hệ giá trị văn hóa như là biến đổi về khuôn mẫu giới, biến đổi giá trị văn hóa truyền thống, biến đổi giá trị văn hóa cộng đồng, biến đổi giá trị văn hóa sinh kế… Các yếu tố tác động là kinh tế thị trường, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế, thể chế chính trị-xã hội, quá trình xây dựng nông thôn mới…

(iv) Bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa trong phát triển: bao gồm bảo vệ, phát huy các giá trị văn hóa tộc người, các giá trị văn hóa gia đình, dòng họ, văn hóa cộng đồng trong phát triển kinh tế-xã hội của các địa phương; khai thác và vận hành các giá trị văn hóa trong phát triển du lịch, trong phát triển vùng…

GS.TS. Từ Thị Loan trình bày tham luận “Góp bàn về hệ giá trị văn hóa Việt Nam”

TS. Nguyễn Thị Mai Anh trình bày tham luận “Một số vấn đề về biến đổi hệ giá trị văn hóa việt nam trong gần 40 năm Đổi mới”

TS. Đinh Mỹ Linh trình bày tham luận “Đánh giá hiệu quả tiếp nhận giá trị quan trong phim Trung Quốc của khán giả Việt Nam hai thập niên đầu thế kỉ XXI”

TS. Phạm Đặng Xuân Hương và TS. Đỗ Thị Thu Hà trình bày tham luận “Hành vi kinh tế trong khuôn khổ “Đạo đức Phật giáo” của người Khmer (Trà Vinh): Bối cảnh và mạng lưới ý nghĩa”

ThS. Phan Đức Nam trình bày tham luận "Vai trò của các giá trị văn hóa cộng đồng trong phát triển nông thôn vùng dân tộc thiểu số (trường hợp tỉnh Đắk Nông)"

Các đại biểu trao đổi ý kiến tại Hội thảo (trong ảnh là PGS. TS. Đặng Thị Hoa - Viện Tâm lý học)

Các đại biểu trao đổi ý kiến tại Hội thảo (trong ảnh là TS. Nguyễn Giáo - Viện Nghiên cứu Văn hóa)

Các đại biểu trao đổi ý kiến tại Hội thảo (trong ảnh là ông Đỗ Văn Dũng - Học viện Tâm Thái Masterlife)

Sau một buổi sáng làm việc nghiêm túc, với những trình bày, trao đổi, phản biện khách quan và thẳng thắn giữa các chuyên gia, nhà khoa học, Hội thảo đã đi đến ba kết luận, cũng là ba vấn đề đặt ra cho các nhà nghiên cứu về hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị chuẩn mực con người Việt Nam hiện nay: Thứ nhất, giá trị văn hóa là quan niệm mang tính văn hóa về cái gọi là sự tốt đẹp. Tuy nhiên, bản thân quan niệm, nhận thức về sự tốt đẹp ở từng truyền thống văn hóa lại là khác nhau. Các cộng đồng khác nhau có những sự lựa chọn khác nhau về giá trị văn hóa mà họ cho là tốt đẹp. Những giá trị được lựa chọn đó là nền tảng cấp nghĩa cho hành động thực tiễn của họ. Cho nên, vấn đề đặt ra là chúng ta sẽ nhận diện hệ giá trị văn hóa ở các giá trị chung chung, mơ hồ, hay là nhận diện những giá trị cụ thể, thực sự gắn với hành động của họ. Thứ hai, vì giá trị văn hóa mang tính văn hóa, mà văn hóa lại đa dạng, không đồng nhất, cho nên giá trị văn hóa không đồng nhất và đó là một thực tế. Nó đặt ra vấn đề là trong quá trình xây dựng hệ giá trị văn hóa chung của Việt Nam thì chúng ta sẽ làm như thế nào để các giá trị chuẩn mang tính quốc gia một mặt trở nên hiện hữu, mặt khác không mâu thuẫn với các giá trị văn hóa đa dạng do các cộng đồng thực hành. Hơn nữa, chúng ta phải làm sao để các giá trị chuẩn mang tính quốc gia đáp ứng được yêu cầu thực tiễn, đặc biệt là đáp ứng được nhu cầu của các cộng đồng, để họ “dùng” một cách thực sự trong đời sống của họ. Có như vậy thì hệ giá trị văn hóa mà chúng ta đang hướng đến mới được hiện thực hóa chứ không chỉ tồn tại trên văn bản. Cuối cùng, với những nhận thức như vậy và với thực tiễn đa dạng như vậy, chúng ta sẽ xây dựng các chương trình phát triển như thế nào để không triệt tiêu và không ngoài lề hóa các giá trị tốt đẹp mà từng cộng đồng đã lựa chọn. Ở đây, trách nhiệm của nhà nghiên cứu là phải nhận diện được các giá trị văn hóa thực sự, để đóng góp ý kiến cho việc xây dựng hệ giá trị văn hóa đi vào cuộc sống.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Hội thảo